Cumhuriyet'in ilk kuşak bilim insanlarından olan botanik uzmanı, akademisyen ve yazar Hikmet Ahmet Birand, 1904 yılında Karaman'da doğmuş ve yaşamı boyunca Türkiye'deki bitki sosyolojisi çalışmalarına öncülük ederek doğa bilimleri alanında çığır açmıştır. Karaman'ın köklü ailelerinden biri olan Hacı Bayramoğulları hanedanına mensup olan Birand, ilk eğitim basamaklarını doğduğu şehirde tırmandıktan sonra Karaman İdadisi'nden mezun olmuştur. Yükseköğrenimini gerçekleştirmek için İstanbul'a yönelen genç idealist, Halkalı Yüksek Ziraat Okulu'na parasız yatılı öğrenci statüsünde kaydolmuş ve burayı ziraat mühendisi olarak bitirmiştir. Mezuniyetinin ardından Ankara'daki Etlik Merkez Laboratuvarı'na geçiş yapmıştır. Burada mütehassıs olarak göreve başladı. 1927 ve 1928 yılları arasında bu laboratuvarda kazandığı tecrübenin hemen peşinden, devletin sunduğu yurt dışı bursuyla Almanya'ya gönderilerek akademik yükselişinin kapılarını aralamıştır.
Almanya Yılları ve Cumhuriyet'in Yeni Akademik Hamlesi
Almanya'da botanik bilimleri alanında eğitim görmek üzere Bonn Üniversitesi'ne kaydolan Birand, burada başarıyla diploma derecesi almayı başarmıştır. Bilimsel merakını daha ileriye taşıyarak Prof. Dr. Johannes Fitting danışmanlığında çalışmalarına devam etmiştir. Genç araştırmacı, 'Untersuchungen uber Tracheomykosen' başlıklı habilitasyon teziyle doktorasını tamamlayarak adını uluslararası alanda duyurmuştur. 1933 yılında vatanına kesin dönüş yaptı. Kendisini Cumhuriyet'in eğitim devrimlerinin ortasında buldu. Türkiye'de o yıllarda yaşanan tarım eğitimi boşluğunu kapatmak adına 1930 yılında Ankara Yüksek Ziraat Okulu faaliyete geçirilmiştir. Alman müfredatı ve seçkin eğitimcileriyle desteklenen Ankara Yüksek Ziraat Okulu, Mustafa Kemal Atatürk'ün doğrudan direktifleri ve özel yasa maddeleriyle Ankara Yüksek Ziraat Enstitüsü adını almıştır. Birand, ülkeye döndüğü yıl bu seçkin enstitüde görevli Alman Profesör Kurt Krause'nin yardımcılığına atanmıştır. Üniversitedeki çalışmalarıyla önce asistanlık, ardından başasistanlık görevlerini üstlenmiştir. Akademik başarı merdivenlerini hızla tđrmanarak 1938 yılında doçent unvanını elde etmiştir.
Kürsülerden Rektörlüğe Uzanan Yönetim Yılları
Profesör Krause'nin 1939 yılında Almanya'ya geri dönmesi enstitü için yeni bir dönemin kapılarını aralarken, Botanik kürsüsünün yönetimi de bu gelişmeyle birlikte Hikmet Birand'a teslim edilmiştir. Kürsü başkanlığı üstlendiği bu verimli yıllarda, ülkemizde bitki sosyolojisi bilim dalının akademik kurucusu konumuna gelmiştir. Akademik başarılarının ardından 1946 yılında profesör kadrosuna yükseltilen Birand, Millî Eğitim Bakanlığı Talim Terbiye Dairesi üyeliği görevini de başarıyla yürütmüştür. Türkiye'deki yükseköğrenim yapısının 1946 tarihli kanunla özerkleşmesiyle başlayan kurumsallaşma süreci, Ankara Üniversitesi'nin de aralarında bulunduğu çağdaş eğitim kurumlarının doğuşunu sağlamıştır. Enstitü, 1948 yılında Ankara Üniversitesi bünyesine katıldı. Enstitü içindeki Botanik bölümü Fen Fakültesi'ne dahil edilirken, Ziraat Sanatları bölümü de Ziraat Fakültesi olarak yeniden yapılandırılmıştır. Birand, Fen Fakültesi Botanik Kürsüsü'nün kuruluş çalışmalarını yönetmiş ve 1949 yılında kısa dönem yürüttüğu dekanlık görevine seçilmiştir. Akademik çevrelerin takdiriyle 1949-1951 yılları arasında rektörlük makamına getirilerek üniversiteyi yönetmiştir. Birand'ın kariyeri boyunca üstlendiği başlıca akademik ve idari görevler şunlardır:
- Ankara Yüksek Ziraat Enstitüsü Botanik Kürsüsü Başkanlığı
- Millî Eğitim Bakanlığı Talim Terbiye Dairesi Üyeliği
- Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Dekanlığı
- Ankara Üniversitesi Rektörlüğü
- Botanik Enstitüsü Müdürlüğü
Modern Botanik Mirası: ANK Herbaryumu
Hikmet Birand, bilimsel faaliyetlerinin yanı sıra doğanın korunması ve zengin floranın belgelenmesi konusunda da öncü adımlar atmıştır. Profesör Krause ile birlikte 1933 yılında birilkte yürüttüğu çalışmalar sayesinde Türkiye'nin modern anlamdaki ilk herbaryumu olan ANK Herbaryumu kurulmuştur. Bu merkez, Botanik Enstitüsü'ne bağlıdır. Birand'ın Anadolu gezilerinde bizzat topladığı çok sayıda bitki örneği, bu değerli bilimsel koleksiyonun en önemli temel taşını oluşturur. Günümüzde Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi bünyesinde özenle muhafaza edilen bu arşiv, 7500 civarında bitki türünü içinde barındırmaktadır. Doğa aşığı bilim insanı, 1960 yılında kurulan ODTÜ-Atatürk Ormanı'nın oluşturulması çalışmalarına da büyük emek vermiş ve katkı sağlamıştır. Botanik Enstitüsü Müdürlüğü vazifesini hayatının son anına dek kesintisiz sürdürmüştür. Değerli akademisyen, 18 Ocak 1972 tarihinde Ankara'da vefat etti. Tüm malvarlığını Maarif Vakfı'na bağışlayan değerli akademisyen, eğitime olan inancını ve katkısını ebediyete taşımıştır.