Hasan Hayrettin Çizel, Osmanlı Dönemi'nin son yıllarında, 1891 senesinde Edirne Sancağı sınırları içerisindeki Dimetoka Kazası'nda dünyaya gelmiştir. Cumhuriyet Türkiye'sinin ilk kuşak ressamları arasında müstesna bir yere sahip olan sanatçı, 13 Ekim 1950 tarihinde İstanbul'da vefat etmiştir. İlk eğitimini doğduğu Dimetoka'da tamamlayan Çizel, resim sanatına olan ilk ilgisini Edirne Lisesi'ndeki eğitimi sırasında keşetmiştir. Lisede hocası olan ünlü ressam Hasan Rıza'dan etkilenerek savaş sahnesi resimleri çizmeye yönelmiştir. Edirne'deki ortaöğreniminin ardından, dönemin en saygın sanat okulu Sanayi-i Nefise Mektebi'ne (günümüzdeki adıyla Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi) kaydolmuştur. Bu kurumda Ömer Adil, Valery ve Alman sanatçı Hern Warnia gibi kıymetli hocalardan eğitim görmüştür. Başarılı öğrencilik hayatını 1914 yılında okul birincisi olarak tamamlayarak mezun olmuştur.
Sanatla Tanışma ve Sanayi-i Nefise Yılları
Genç yaşlarda sanat dünyasına adım atan Hayri Çizel, Edirne'de ressam Hasan Rıza'nın atölyesinde çalışmıştır. Hocasının savaş sahnelerini ele alan dramatik eserleri, sanatçının sonraki çalışmalarına yön vermiştir. Sanayi-i Nefise Mektebi'nde ise akademik disiplinle tanışarak kendini geliştirmiştir. Burada aldığı nitelikli eğitim, onun resimlerindeki kompozisyon sağlamlığının temelini atmıştır. Çizel, bu köklü kurumda edindiği desen gücünü ve renk çeşitliliğini kariyeri boyunca korumuştur. Sanatçının akademik arayışları, okul birinciliği başarısıyla taçlandırılmıştır. Resimlerindeki çizgi ve kompozisyon sağlamlığı ile renk zenginliği, Sanayi-i Nefise Mektebi'nde aldığı eğitimin meyvesidir.
Cepheden Münih'e Uzanan Sanat Yolculuğu
Mezuniyetinin ardından başlayan Birinci Dünya Savaşı, Çizel'in hayatını ve sanatını şekillendirmiştir. Kısa bir yedek subay eğitiminin peşinden Çanakkale Savaşı cephesine gönderilmiştir. Gelibolu Yarımadası'ndaki mücadeleler sırasında fırsat buldukça sulu boya ve karakalem krokiler çizmiştir. 1915 yılında hazırlanan bu albümde savaşın geçtiği yerleri ve askerlerin yaşam alanlarını kaydetmiştir. Böylece yaşanan gözlemlerini görsel bir belge düzeyine taşımayı başarmıştır. Sanatçı bu savaş günlüğü niteliğindeki eserlerinde sağlam desen ve doğal renkler kullanmıştır. Askerlik görevinden sonra state desteğiyle Münih'e giderek Hans Hofmann'ın atölyesinde eğitim görmüştür. Münih'te geçirdiği süre boyunca atölye çalışmalarına katılarak çağdaş sanat anlayışını yakından inceleme şansı bulmuştur.
Yurda Dönüş, Eğitimcilik ve İstanbul Manzaraları
Almanya'daki çalışmalarını tamamlayıp yurda dönen Hayri Çizel, hayatını resim öğretmenliğine adamıştır. Ülkenin farklı eğitim kurumlarında yıllarca öğrenci yetiştirmiştir. Sanatçının öğretmenlik yaptığı okullar şunlardır:
- Erenköy Kız Lisesi
- İstanbul Kız Lisesi
- Kuleli Askeri Lisesi
- Halıcıoğlu Askeri Lisesi
- Davutpaşa Ortaokulu
- İstanbul Erkek Lisesi
Son yıllarında görev aldığı İstanbul Erkek Lisesi'ndeki görevi sürerken hayata veda etmiştir. Sanatçı, 1914 Kuşağı'nın yalın form ve izlenimcilikten etkilenen renk anlayışını benimsemiştir. Doğaya olan büyük tutkusu, özellikle İstanbul temalı açık hava peyzajlarında ağırlığını hissettirir. Sanatçının tabloları arınmış ve aydınlık renk değerleriyle doludur. İstanbul hayranı olan Çizel, Türk izlenimci kuşağının en seçkin temsilcileri arasında kabul edilir. Portre, peyzaj, iç mekan ve ölü doğa türlerinde eserler üreten sanatçı, Edirne, İstanbul, Bursa ve Ankara gibi şehirleri tablolara aktarmıştır.
Milli Konular ve Mimari Bellek Eserleri
Çizel, sadece doğa görünümleriyle değil, milli tarihi yansıtan figür düzenlemeleriyle de bilinmektedir. Kurtuluş Savaşı ve İstanbul'un fethi gibi tarihi olayları eserlerinde başarıyla yorumlamıştır. Sanatçının bu temadaki önemli tabloları şunlardır:
- İzmir'e Doğru: Askeri Müze koleksiyonunda yer alan, Kurtuluş Savaşı'nı simgeleyen 1930 yapımı eser.
- Koman Arslanlarım: Fatih Sultan Mehmet'in İstanbul'a yürüyüşünü konu alan figür düzenlemesi.
- Şahlanan Azm: Savaş resmindeki ustalığını ve tarihi konulara olan yatkınlığını belgeleyen diğer çalışması.
- Kurtulan Hatay: Ulusal konulara duyduğu bağlılığı gösteren önemli bir kompozisyon.
Cumhuriyet öncesi dönemin günlük yaşantısını da resimlerine yansıtmıştır. Cami avluları, şadırvanlar, surlar ve eski giyimli insanlar ile satıcılar onun fırçasıyla ölümsüzleşmiştir. "Anadolu Hisarı", "Kanlıca", "Ortaköy Camisi" ve "Moda Plajı" gibi İstanbul semtlerinden yaptığı peyzajlarda renk beğenisi öne çıkar. Ayrıca "Bursa'da Ulucami" ve "Ankara Kalesi" dolaylarındaki yarım yüzyıl öncesinin mimari özelliklerini de tuvale aktarmıştır. Eski evler, dar sokaklar, köprülü, minareli ve ağaçlıklı görünümler, sanatçın yakın geçmişin yaşam çevrelerine duyduğu bağlılığı yansıtır.