Gazeteci ve din alimi Hasan Basri Çantay, Türk bağımsızlık mücadelesini kalemiyle desteklemek amacıyla 18 Kasım 1887'de Balıkesir'de dünyaya gelmiş, ilk TBMM'de milletvekilliği yaparak ve Mehmet Akif'i İstiklal Marşı'nı yazmaya ikna ederek Cumhuriyet tarihine damga vurmuştur. Sincanoğulları ailesine mensup Kepsutlu Hatice Hanım ile tüccar ve ulema sınıfından Çantayoğlu Halil Cenabi Efendi'nin oğludur. 1903 yılında Balıkesir İdadisi'nin dördüncü sınıfındayken babasının vefat etmesi üzerine ailesinin geçimini üstlenmek zorunda kalmıştır. Bu sebeple eğitimini yarıda bırakan Çantay, nafia dairesi ile tahrirat kaleminde memuriyete adım atmıştır. Mutasarrıf Ömer Ali Bey'in desteğiyle görevini sürdürürken, babasının dostu Ahmet Naci Efendi'den aldığı özel derslerle kendisini yetiştirmiştir. Valilik yazı işlerindeki çalışmaları esnasında felsefe ve edebiyata ilgi duymuş, makaleler yazıp çeviriler üretmiştir. Aynı zamanda Arapça ve Farsça öğrenmiş, maliye ile iktisat dersleri de almıştır.
İlk Yayıncılık Faaliyetleri ve Millî Mücadele
Meşrutiyet döneminin ilk yıllarında memleketinde Nasihat ve Balıkesir adlı iki gazete neşretmiştir. İstanbul'da 1909 yılında Sırat-ı Müstakim dergisinde şair Mehmet Akif Ersoy ile tanışarak ömür boyu sürcek dostluğunun temelini atmıştır. Balıkesir Gazetesi'ni 1911 yılında matbaa sahibi Cemil Efendi'ye devretmiştir. Yoluna Yıldırım ve Karesi gazetelerini neşrederek devam eden aydın, Cihan Harbi'nin sonlarında Ses gazetesini kurmuştur. Bu yayındaki yazılarıyla Milli Mücadele'ye kalemiyle büyük destek vermiştir. Mehmet Akif'i Balıkesir'e çağırarak tarihi Zağnos Paşa Camii vaazını vermesine vesile olmuştur.
İzmir Redd-i İlhak Cemiyeti kongresine delege olarak katılan yazar, padişah Vahdeddin'e yönelik sert makaleleri sebebiyle aranmaya başlanmıştır. Gazetesi kapatılan Çantay, tutuklanmamak için dokuz ay boyunca Burhaniye, Kepsut ve Dursunbey kırsalında gizlenmiştir. Bu süreçte halkı vatan savunması etrafında birleştirmek için köy köy gezmiştir. Kaçaklık dönemi, Mustafa Kemal Paşa'nın Ankara'ya gelişiyle sona ermiştir.
Siyasi Kariyeri ve İstiklal Marşı'nın Kabulü
Balıkesir'e dönen Çantay, Karesi Milletvekili olarak meclise girmiş ve bağımsız kalmıştır. Ankara'da geçirdiği üç yıllık dönemde Taceddin Dergahı'nda Akif ile birlikte ikamet etmiştir. İsrarlı çabaları sonucunda dostunu İstiklal Marşı'nın yazılması için ikna etmiştir. Milli marşın yazım sürecini Akifname adlı eserinde ayrıntılarıyla anlatmıştır.
Cumhuriyet Dönemi Çalışmaları ve Dinî Hayatı
Meclisin ilk döneminin ardından Balıkesir'e dönerek öğretmenlik ve Çocuk Yuvası Müdürlüğü yapmıştır. Sağlık sorunları sebebiyle 1928'de emekli olmuş, tarım, ticaret ve avukatlıkla uğraşmıştır. Mehmet Akif'in 1936'daki ölümüyle onun hakkındaki anılarını Türk Dili Gazetesi'nde yayınlamıştır. İlerleyen yıllarda İstanbul İmam Hatip Okulu'nda dersler vermiş ve dini faaliyetlerde bulunmuştur. Önemli din alimlerinden olan yazar, 3 Aralık 1964 tarihinde İstanbul'da hayata gözlerini yummuştur.
Hasan Basri Çantay'ın öne çıkan bazı çalışmaları şunlardır:
- Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk kapsamlı Kur'an meali çalışmalarından birini gerçekleştirmiştir.
- Milli Mücadele döneminde çıkardığı gazetelerle Anadolu direnişinin sesi olmuştur.
- Mehmet Akif Ersoy'un anılarını kaleme alarak Türk edebiyat tarihine katkı sağlamıştır.