Hakkı Behiç Bayiç, Milli Mücadele yıllarında aktif görev üstlenmiş, TBMM 1. döneminde Denizli mebusu olarak parlamentoya girmiş önemli bir Türk siyasetçidir. Ankara'da yeni bir dönemin başladığı bu kritik süreçte, parlamentodaki yasama faaliyetlerinin yanı sıra yürütme organında da görev almıştır. Milli Mücadele yıllarında üstlendiği rollerle tanınan Bayiç, özellikle sol hareketlerin resmi düzeyde kontrol edilmesi sürecinde ön plana çıkmıştır. Mustafa Kemal Paşa'nın yönlendirmesiyle 1920 yılının sonlarında kurulan resmi Türkiye Komünist Fırkası'nın genel sekreterliğini üstlenerek Türk siyasi tarihine adını yazdırmıştır.
Siyasi kariyeri boyunca üstlendiği başlıca tarihi roller şunlardır:
- TBMM 1. Dönem Denizli Mebusluğu
- I. İcra Vekilleri Heyeti Üyeliği (kuruluşunun ilk aylarında)
- Türkiye Komünist Fırkası Genel Sekreterliği (1920 sonu)
Mebusluk Yılları ve İcra Vekilliği
Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Ankara'da kapılarını açmasıyla birlikte, ülkenin yönetim yapısında yepyeni bir dönem fiilen başlamıştı. Bu son derece tarihi ve kurucu mecliste Denizli halkını temsil etme görevi de Hakkı Behiç Bayiç'e verilmişti. Halkın iradesinin temsil edildiği bu kurucu mecliste, vatanın bağımsızlığı için yoğun mesai harcadı. Bayiç, kısa süre içerisinde parlamento çalışmalarında gösterdiği üstün performansla meclisin en aktif ve üretken üyelerinden biri konumuna geldi. Sahip olduğu derin siyasi birikim ve tecrübe, onun yeni kurulan hükümet organlarında da kritik görevler üstlenmesinin yolunu açtı.
Milli Mücadele'nin ilk hükümeti olan I. İcra Vekilleri Heyeti bünyesinde görev aldı. Ayrıca bu kabinenin kuruluşunun ilk aylarında vekillik görevini başarıyla yürüttü. Bakanlık düzeyindeki bu kritik vazifesi, yeni devletin kurumsallaşma adımlarında büyük önem taşımaktaydı. Bölgesel direnişlerin Ankara hükümeti etrafında birleştiği o çalkantılı günlerde sorumluluk almak kolay değildi. Bayiç, üstlendiği bu zorlu görevi başarıyla ifa ederek adından söz ettirmeyi başardı.
Birinci dönem meclisindeki Denizli mebusluğu esnasında üstlendiği görevler, onun hem parlamento içindeki yasama süreçlerine yön vermesini hem de bağımsızlık mücadelesinin askeri ve sivil koordinasyonunda etkin olmasını sağladı. I. İcra Vekilleri Heyeti bünyesinde geçirdiği ilk aylar, milli iradenin ilk kurumsal kararlarını aldığı ve düşman işgaline karşı topyekun savunma stratejilerinin belirlendiği hayati bir zaman dilimine denk geliyordu. Bu durum zorlu bir mücadeleydi. O günlerde siyasi dengeler oldukıa hassastı. Bayiç, görevini en iyi şekilde tamamladı. Milli Mücadele'nin merkezi olan Ankara'da alınan her karar, vatanın geleceğini ve bağımsızlık mücadelesinin seyrini doğrudan doğruya şekillendiriyordu. Denizli milletvekili olarak meclis kürsüsünde yaptığı konuşmalarla halkın sesini başkente taşırken, aynı zamanda hükümet üyesi olarak yürüttüğü çalışmalarla Anadolu'daki milli mücadele ruhunu güçlendirdi. İlk İcra Vekilleri Heyeti içindeki vekillik süreci boyunca meclis ile hükümet arasındaki koordinasyonu sağladı.
Türkiye Komünist Fırkası ve Tarihi Rolü
1920 yılının sonlarına gelindiğinde Ankara'daki siyasi atmosfer oldukıa hareketlenmişti. Mustafa Kemal Paşa, dış politikadaki dengeleri gözeterek taktiksel adımlar atma kararı aldı. Bu stratejik hamlelerden biri de resmi olarak kontrollı bir sol parti kurulmasıydı. Böylece Türkiye Komünist Fırkası resmi olarak hayata geçirildi. Hükümetin bilgisi ve desteğiyle kurulan bu partinin en kritik koltuğuna Bayiç oturdu. Kendisi, bu özel oluşumun genel sekreterlik (umumî kâtiplik) görevine getirildi.
Hakkı Behiç Bayiç'in bu önemli makama getirilmesi, onun örgütsel becerilerine ve liderlik yeteneklerine duyulan güvenin açık bir kanıtıydı. Ayrıca fırkanın genel sekreteri sıfatıyla teşkilatlanma çalışmalarını yürüttü. Ankara'nın diplomatik hamlelerinde ve Sovyetler Birliği ile kurulan ilişkilerde bu partinin rolü büyüktü. Bayiç'in yürüttüğü genel sekreterlik faaliyeti, yakın tarihimizin en özgün siyasi deneyimlerinden biridir. Mustafa Kemal Paşa'nın öngördüğü taktiksel çerçevede hareket eden fırka, sol muhalefeti yasal sınırlar içinde tutmayı amaçlıyordu. Bu hassas dengeleme politikasının merkezinde yer alan Bayiç, tarihi bir misyon üstlenmişti. Fırkanın genel sekreterliğini yürüttüğü dönemde, partinin programı ve bildirileri titizlikle hazırlandı. Siyasi tarihimizin en ilginç safhalarından birini teşkil eden bu süreç, onun adını sonsuza dek tarihe nakşetti. Resmi nitelikteki Türkiye Komünist Fırkası, dış destek arayışlarının sürdüğü o dönemde diplomatik bir koz olarak da değerlendiriliyordu. Bayiç, hem meclis üyeliği hem de bu hassas genel sekreterlik göreviyle milli mücadelenin perde arkasındaki en önemli siyasi aktörlerden biri oldu.