Osmanlı İmparatorluğu'nun son demleri ile yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk çeyreğinde, özellikle İstanbul ve Ankara'nın modern çehresini biçimlendiren en önemli isimlerin başında Giulio Mongeri gelir. 1 Ağustos 1873 tarihinde İstanbul'da dünyaya gözlerini açan Levanten kökenli mimar, hayatı boyunca imza attığı görkemli tasarımlarla adını şehircilik tarihine yazdırmıştır. Batı'nın köklü sanat birikimini doğuğu toprakların estetiğiyle harmanlayan sanatçı, eserlerinde bu iki dünyayı buluşturmuştur. Saint Antoine Kilisesi'nden Karaköy Palas'a uzanan geniş yelpazedeki tasarımlarıyla Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın öncüsü olmuştur. Mimar, Doğu ile Batı arasında köprü kurmuştur. Geriye zamana meydan okuyan anıtlar bırakmıştır.
İstanbul'dan Milano'ya Uzanan Gençlik Yılları
İstanbul'da İtalyan kökenli Luigi Mongeri ve İngiliz asıllı Tecla Taylor çiftinin en küçük evladı olarak doğan Giulio Mongeri'nin aile kökleri Tanzimat Fermanı sonrasına dayanır. Milano'dan göç edip kentin Levanten topluluğuna katılan tıp doktoru babası Luigi, İstanbul'daki kolera salınıyla mücadele etmiş, karantina bölgeleri kurmuş ve Süleymaniye ile Toptaşı darüşşifalarında başhekimlik yapmıştır. Giulio henüz dokuz yaşındayken babasının vefat etmesi üzerine, annesi ve kız kardeşi Mary ile birlikte Milano'ya taşınmış, burada amcaları Giuseppe ve Michele'nin gözetiminde büyümüştür.
Milano'da Il Parini okulunu bitiren genç Mongeri, amcasının da ders verdiği Brera Güzel Sanatlar Akademisi'nde 1892 yılında mimarlık eğitimine başlamıştır. Sanatçı 1896'da mezun olup İstanbul'a dönmüştür. Büyükada'da yaşayan ağabeyi Federico'nun evine misafir olmuştur. Burada tanıştığı Caterina (Ketty) Capodaini ile evlilik kararı alsa da Cenova limanındaki silo inşaatı projesi nedeniyle bir süre İtalya'da kalmıştır. Projeyi tamamlayıp 1898 yılında İstanbul'a dönen mimar, Caterina ile dünya evine girmiştir. Ancak ilk çocukları Guido'nun 1900 yılındaki doğumu sırasında eşini kaybetmesiyle büyük bir sarsıntı yaşamıştır.
Daha sonra ilk eşinin kız kardeşi Cristina ile hayatını birleştiren Mongeri'nin bu evlilikten beş çocuğu dünyaya gelmiştir. 1917 yılında Cristina'nın tifo nedeniyle hayatını kaybetmesinin ardından üçüncü evliliğini Tecla Radeglia ile yapmış ve bu birliktelikten Margherita adında bir kızı olmuştur. Ailenin İstanbul'daki fertleri yaşamlarını burada sürdürmektedir.
Sanayi-i Nefise'de Bir Eğitmen ve Sanatçı
Giulio Mongeri, mesleki kariyerinde sadece binalar inşa etmekle kalmamış, aynı zamanda fotoğraf sanatındaki ustalığıyla da yaşadığı dönemi belgeleyen değerli arşivler oluşturmuştur. İstanbul'un İtalyan topluluğunda oldukça saygın bir konuma sahip olan mimar, İtalyan İşçi Yardımlaşma Derneği gibi kurumlarda uzun yıllar aktif roller üstlenmiştir. 1903 yılında açılan Güzel Sanatlar sergisine katıldığı beş farklı projeyle dikkatleri üzerine çeken sanatçının hazırladığı kilise tasarımı, daha sonra Beyoğlu'ndaki ünlü Saint Antoine Kilisesi olarak hayat bulmuştur.
1907 yılında İtalyan Büyükelçiliği mimarlığına getirilen ve ardından Osmanlı Bankası'nın resmi mimarı olan Mongeri, Osman Hamdi Bey'in davetiyle Sanayi-i Nefise Mektebi'nde öğretmenliğe başlamıştır. Trablusgarp Savaşı ve Birinci Dünya Savaşı gibi çalkantılı siyasi dönemler nedeniyle eğitimcilik kariyerine zorunlu ara vermek durumunda kalsa da her seferinde akademideki kürsüsüne geri dönmüştür. 1930 yılına kadar akademide görev yaparak Sedat Hakkı Eldem, Arif Hikmet Koyunoğlu, Şevki Balmumcu ve Macit Rüştü Kural gibi değerli isimleri yetiştirmiştir.
Birinci Ulusal Mimarlık Akımı ve Kalıcı Miras
Selçuklu, Osmanlı, İslam ve Bizans mimarisine özel bir ilgi duyan Mongeri, bu köklü gelenekleri modern tasarımlarla buluşturmuştur. Ankara'da Mimar Kemaleddin Bey, Vedat Tek ve Arif Hikmet Koyunoğlu gibi isimlerle omuz omuza vererek yeni başkentin inşasında öncü roller üstlenmiştir. Sanatçının Türkiye'nin farklı kentlerinde yükselen eserleri, o dönemin mimari anlayışını yansıtan anıtsal simgeler niteliğindedir.
Ustanın imzasını taşıyan en seçkin eserler ise kronolojik olarak şu şekilde listelenebilir:
- Aziz Antuan Katolik Kilisesi (Beyoğlu, İstanbul - 1912)
- Karaköy Palas (Karaköy, İstanbul - 1920)
- Maçka Palas (Nişantaşı, İstanbul - 1924)
- Bozlu Holding Binası (Şişli, İstanbul - 1925)
- Osmanlı Bankası Binası (Ulus, Ankara - 1926)
- Osmanlı Bankası Binası (Konak, İzmir - 1928)
- İnhisarlar (Tekel) Başmüdürlük Binası (Ulus, Ankara - 1928)
- Taksim Cumhuriyet Anıtı Kaidesi (Taksim Meydanı, İstanbul - 1928)
- Ziraat Bankası Genel Müdürlük Binası (Ulus, Ankara - 1929)
- Türkiye İş Bankası Genel Müdürlük Binası (Ulus, Ankara - 1929)
- Çelik Palas (Bursa - 1932)
Bu eserler arasında Taksim Cumhuriyet Anıtı'nın çevre düzenlemesi ve kaidesini tasarlayan Mongeri, Ankara'daki Ziraat Bankası binasını Selçuklu ve Osmanlı esintileriyle inşa etmiş ve bu yapı İsmet İnönü tarafından açılmıştır. Bursa'daki Çelik Palas Oteli ise bizzat Mustafa Kemal Atatürk'ün isteği üzerine tasarlanmış, mimar en doğru konumu bulmak için aylarca Bursa'da yaşamıştır. Eserlerin her biri, doğu ile batı estetiğinin kusursuz uyumunu yansıtır.
Son Yıllar ve Venedik'te Veda
İkinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle birlikte 1941 yılında ailesiyle İtalya'ya, Venedik'teki kızının yanına göç eden Mongeri, İstanbul'daki bağlarını hiçbir zaman tamamen koparmamıştır. Kızı Elena Elagöz'ün İstanbul'da kalması sebebiyle on sene sonra şehri tekrar ziyaret etmiş ve burada iki ay kalmıştır. Bu özlem dolu ziyaretin hemen ardından İtalya'ya dönen usta mimar, 30 Kasım 1951 tarihinde Venedik'te 78 yaşında hayata gözlerini yummuştur. Naaşı, Milano'da bulunan anıt mezarlıktaki aile kabristanlığına defnedilmiştir.