Ermeni edebiyatının Türkiye'deki en önemli şairlerinden biri olan Garbis Cancikyan, 1920 yılında İstanbul'un tarihi semti Samatya'da dünyaya gözlerini açtı. Genç yaşta yakalandığı amansız hastalık nedeniyle henüz yirmi altı yaşındayken, 26 Şubat 1946'da Yedikule'deki Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi'nde hayata veda etti. Şiirlerinde geleneksel kalıpların dışına çıkan sanatçı, kısa ömrüne sığdırdığı yenilikçi eserleriyle modern edebiyatın unutulmaz isimleri arasına adını yazdırdı.
Zorlu Eğitim Yılları ve Edebi Uyanış
İlköğrenimini doğduğu yer olan Samatya'daki Sahakyan Nunyan okulunda tamamlayan Cancikyan, edebiyata ve okumaya çocuk yaşlarda ilgi duymaya başladı. Şiir yazmaya da o yıllarda adım attı. 1934 yılında kaydolduğu Getronagan Okulu'nu aile bütçesine katkıda bulunmak amacıyla yarıda bırakarak iş hayatına atıldı. Eğitim tutkusu sönmeyen genç şair, 1937'de İtalyan Okulu'nda derslerine devam etse de iki yıl sonra eski yuvası Getronagan'a geri döndü. Fakat sağlığı buna izin vermedi. Yakalandığı verem hastalığı sebebiyle 1943 yılında lise diplomasını alamadan okuldan tamamen ayrılmak mecburiyetinde kaldı. Küçük yaşlarda kaleme aldığı ilk mısralarında romantik esintiler görülse de, edebiyat kuramlarını öğrendikçe sanat anlayışı köklı bir değişim geçirdi.
Genç şairin ilgi duyduğu ve eserlerinde izler barındıran başlıca edebi akımlar şunlardır:
- Fütürizm
- İzlenimcilik
- Dadaizm
- Sürrealizm
Bu akımların etkisiyle Guillaume Apollinaire, Filippo Tommaso Marinetti ve Tristan Tzara gibi dünyaca ünlü yenilikçi şairlerin eserlerini yakından inceledi. Aynı dönemde Türkiye'de filizlenen Garip hareketi de şairin şiir dünyasında derin izler bıraktı.
İlk Eserler ve Kadın İmzalı Şiirler
Garbis Cancikyan, ilk şiiri olan 'Ore Or'u 1939 senesinde Badger Dergisi bünyesinde okurlarla buluşturmayı başardı. Genç şair, yazdığı şiirlerin gazete sayfalarında yer bulma ihtimalini artırmak amacıyla ilginç bir yönteme başvurdu. Eserlerini kadın takma isimleri kullanarak basına gönderdi. 1942 yılına gelindiğinde, okul arkadaşı şair Haygazun Kalustyan ile birlikte hazırladıkları 'Balkıs' (Alacakaranlık) adlı ortak kitap Kader Matbaası'nda basıldı. Sadece 250 adet basılan ve 50 kuruş gibi sembolik bir bedelle satışa sunulan bu özel kitabın kapağını ressam Agop Arad tasarladı. Kitaba ismini veren kişi ise heykeltıraş Hüseyin Anka oldu. Şairin eserlerindeki üslup gelişimi, etkilendiği isimlerin metaforlarını kendi potasında eritme becerisinde saklıdır. Örneğin, hayranı olduğu Taniel Varujan'ın dilinden ziyade imge dünyasından esinlenen şair, 'Cehennemî' adlı eserinde bu etkiyi hissettirir. Şiirde sıkça tekrarlanan 'Baba, acele et' ifadesi, Varujan'ın 'Baba, kutsa' dizesine açık bir gönderme niteliği taşır.
Vefatın Ardından Kalan Miras
Yaşam mücadelesini kaybeden şair, vasiyeti üzerine Balıklı Ermeni Mezarlığı'nda çok sevdiği Misak Metsarents'in kabrinin yanına defnedildi. Vefat ettiğinde bir mezar taşı bile yaptırılamamıştı. Vefalı dostları, şairin bu son eksiğini gidermek amacıyla 1948 yılında onun 'Ore Or' isimli ilk şiir derlemesini yayımlayarak elde edilen gelirle kabrini inşa ettiler. Edebiyat tarihindeki haklı yerini uzun süre sonra yeniden kazanan sanatçının ortak eseri 'Balkıs', Mayıs 2014 tarihinde Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları'nın 'Kayıp Şairler' dizisi kapsamında tekrar basılarak yeni nesil okurlara ulaştırıldı.