Türkiye'de coğrafya biliminin modern temellerini atan Faik Sabri Duran, 1882 yılında İstanbul Üsküdar'da dünyaya geldi. Eğitimci, yazar ve coğrafyacı kimliğiyle tanınan Duran, hazırladığı okul atlasları ve akademik reformlarla ülkemizde bu alanın seyrini değiştirdi. Fransa'da aldığı eğitimi Darülfünun kürsülerine taşıyarak bilimsel coğrafya anlayışını kurumsallaştıran aydın, 1943 senesindeki vefatına dek ömrünü eğitime adadı.
Coğrafyaya olan derin tutkusu henüz çocukluk yıllarında filizlenmeye başlamıştı. İlköğrenimini Ravza-i Terakki okulunda tamamlayan Duran, ardından Üsküdar İdadisi'nde ortaöğrenimini sürdürdü. Okul yıllarında coğrafyaya ilgisi o kadar yoğundu ki, İstanbul'ü ziyaret eden Japon filosu subaylarının dikkatini çekmeyi başardı. Sınıfta tahtaya son derece nizami bir Japonya haritası çizip bu ülke hakkında kapsamlı bilgiler vermesi üzerine subaylar onu gemilerine davet etti. Bu sıra dışı buluşmada Japon subaylar, küçük Faik Sabri'ye ipek kâğıt üzerine basılmış Japonya resimleri armağan etti.
Avrupa'dan Darülfünun Kürsülerine
Faik Sabri, yükseköğrenimini 1908 yılından itibaren Fransa'da sürdürdü. Paris'te bulunduğu dönemde, morfoloji alanında dünyaca ünlü Amerikalı yerbilimci William Morris Davis'in konferanslarına katılarak ufkunu genişletti. Henüz öğrencilik yıllarında Güney İngiltere'ye araştırma gezileri düzenledi. Bu gezilerden edindiği izlenimleri "Avrupa Mektupları" başlığıyla İstanbul'daki günlük gazete ve dergilerde yayımlatarak adını duyurdu. Kazandığı başarılar nedeniyle II. Abdülhamit tarafından on madalyayla ödüllendirildi. 1912'de Sorbonne Üniversitesi'ndeki eğitimini tamamlayarak ülkesine döndü. Yurda dönüşünün hemen ardından, kendi girişimleriyle İstanbul Darülfünun bünyesinde açılan Edebiyat Şubesinde coğrafya öğretmenliği yapmaya başladı.
Üniversite bünyesinde coğrafya kürsüsünün kurulmasına öncülük eden Duran, I. Dünya Savaşı yıllarında önemli bir adım daha attı. Almanya'dan davet edilen Prof. Erich Obst ile iş birliği yaparak İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enstitüsü'nün kuruluşunda aktif rol oynadı. Duran, 1913 senesinde Darülfünun Salonu'nda "Almanya ve Almanlar" başlıklı mühim bir konferans verdi. Bu hitabında Almanya'nın siyasi yapısı, demografik durumu, ekonomik gücü ve toplumsal disiplini üzerine ayrıntılı değerlendirmelerde bulundu. Akademide gerçekleştirdiği devrim niteliğindeki yeniliklerden biri de karma eğitim uygulamasıydı. 1918-1919 öğretim yılında Darülfünun çatısı altında kız ve bkz öğrencilerin aynı sınıfta ders görmesini sağlayarak Türk eğitim tarihinde bir ilke imza atan Duran, coğrafya derslerindeki bu uygulamasıyla diğer şubelere de öncü bir örnek sundu. Bu cesur ve modern adım, kısa sürede diğer fakülte şubelerine de örnek teşkil etti.
Kürsüden Yayıncılığa Uzanan Çok Yönlü Kariyer
Faik Sabri Duran, 1920 yılında Darülfünun'daki öğretmenlik görevinden istifa ederek iktisadi faaliyetler yürütmek üzere Londra ve Paris'e gitti. Paris'te düzenlenen Milletlerarası Tezyini Sanayi sergisinde ülkesini fahri başkomser unvanıyla temsil etti. Avrupa'da yaşadığu dönemde yayıncılık tutkusunu daima canlı tutan yazar, Paris ve Londra'daki gelişmeleri yakından takip ederek Akşam Gazetesi ile Cumhuriyet Gazetesi için kıtadan düzenli olarak çeşitli makaleler kaleme alıp gönderdi. Yurda döndükten sonra da eğitimden kopmayan yazar, çeşitli okullarda dersler verdi ve idari sorumluluklar üstlendi. Faik Sabri Duran'ın idari ve akademik olarak görev yaptığı bu seçkin kurumlar şunlardır:
- Mülkiye Mektebi
- Yüksek Muallim Mektebi
- Maliye Mektebi
Coğrafyayı sadece ezbere dayalı bir ülke ve şehir listesi olmaktan çıkarmayı hedefleyen Duran, bilimin analitik ve çağdaş bir yapıya kavuşmasını savundu. Bu vizyonunu kaleme aldığı Avrupa isimli eserinin önsözünde de açıkça dile getirdi. Ülkemizde coğrafya denince akla gelen ilk isim olan Duran, özellikle hazırladığı renkli okul atlasları ve haritalarla tanındı. Bu eserler, nesiller boyu ilk ve orta dereceli okullarda ders kitabı olarak okutuldu. Yayın dünyasında da aktif bir figür olan ünlü coğrafyacı, Übeydullah Esat ile birlikte Musavver Muhit ve Resimli Kitap dergilerini çıkardı. 1932 yılında Zekeriya Sertel ile birlikte Hayat Ansiklopedisi'ni çıkardı.
Cumhuriyet Dönemi Çalışmaları ve Vefatı
Darülfünun döneminde "müderris" unvanını taşıyan Duran, üniversite reformuyla birlikte profesör kadrosuna atandı. Cumhuriyetin ilanından sonra da coğrafya alanındaki kurumsal çalışmalara öncülük etmeye devam etti. 1941 yılında düzenlenen Birinci Coğrafya Kongresi'ne katılan Duran, aynı zamanda Türk Coğrafya Kurumu'nun kurucu kadrosu içerisinde yer aldı. İkinci Dünya Savaşı öncesindeki gerilimli dönemde, yaklaşan savaşa katılması muhtemel olan ülkeleri halka tanıtmak amacıyla Yenigün Neşriyat tarafından basılan bol fotoğraflı otuz ikişer sayfalık popüler kitapçıklar kaleme aldı. Yazar İlhami Soysal'ın 1978 tarihli kitabındaki "Cumhuriyet Sonrasi Masonları" bölümünde, Duran'ın da mason olduğuna yer verilir. Usta coğrafyacı, 1943 yılında hayata gözlerini yumdu. Vefatının ardından ülkenin önde gelen basın organları Tan, Akşam, Vakit ve Cumhuriyet gazeteleri, onun bilime sunduğu katkıları ve geride bıraktığı mirası öven kapsamlı yazılara sayfalarında yer verdi.