Türk kültür ve edebiyat dünyasının en saygın simalarından biri olan Fahir İz, 30 Nisan 1911 tarihinde İstanbul'da dünyaya gözlerini açtı. Hayatı boyunca hem ülkemizde hem de uluslararası alanda Türkoloji çalışmalarına yön veren usta akademisyen, 5 Temmuz 2004'te yine doğduğu şehir olan İstanbul'da aramızdan ayrıldı. Edebiyat tarihçiliği ve ansiklopedist kimliğiyle tanınan İz, hazırladığı kapsamlı eserler ve kurduğu akademik bölümlerle Türk dilinin köklü geçmişini aydınlatmayı başardı. Gerek yurt içindeki kürsülerde gerekse sınır ötesindeki prestijli araştırma merkezlerinde yürüttüğü titiz çalışmalarla, klasik Türk yazınının hak ettiği değeri görmesi için ömrünü adayan bir bilim insanı oldu.
Eğitim Hayatı ve İstanbul Üniversitesi Yılları
Usta araştırmacının bilim yolculuğu, Türkiye'nin modern eğitim kurumlarının harcının atıldığı dönemlerde şekillendi. Fahir İz, 1938 yılında Yüksek Öğretmen Okulu Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü'nden başarıyla mezun olarak meslek hayatına ilk adımını attı. Genç yaşta gösterdiği yüksek araştırma azmi, onu kısa sürede ülkemizin en prestijli eğitim yuvalarından birine taşıdı. Mezuniyetinin ardından İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi bünyesinde yer alan Eski Türk Edebiyatı Kürsüsü'nde öğretim görevlisi olarak göreve başladı. Bu kürsüde gerçekleştirdiği başarılı dersler ve özgün incelemeler, onun akademik basamakları hızla tırmanmasını sağladı. Takvimler 1954 yılını gösterdiğinde ise yeteneği ve birikimi tescillenerek aynı üniversitenin Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü'ne profesör unvanıyla atandı. Bu atama, onun için büyük bir dönüm noktasıydı.
Amerika Yılları ve Boğaziçi Üniversitesi'nin Kuruluşu
İstanbul Üniversitesi'ndeki verimli yıllarının ardından Fahir İz, birikimini uluslararası mecralara taşımak amacıyla yönünü yurt dışına çevirdi. 1970 senesinde Amerika Birleşik Devletleri'ne giden seçkin akademisyen, burada tam yedi yıl boyunca derinlemesine araştırmalar yürüttü. ABD'de geçirdiği bu uzun ve verimli dönem, onun dünya Türkoloji çevreleriyle olan bağlarını daha da kuvvetlendirdi. 1977 yılında vatanına geri dönen İz, ayağının tozuyla Türkiye'nin en seçkin eğitim kurumlarından biri olan Boğaziçi Üniversitesi bünyesinde büyük bir misyon üstlendi. Üniversitenin Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü'nün kuruluş çalışmalarını bizzat başlatan ve bu yapının sağlam temeller üzerinde yükselmesini sağlayan isim oldu. Akademik kariyerini gurur verici başarılarla donatan değerli hoca, 1986 yılında emekliliğe ayrılana dek durmaksızın çalışmaya devam etti. Emeklilik günlerinde de üretkenliğini korudu.
Türkolojiye Bırakılan Eşsiz Eserler ve Konferanslar
Fahir İz denildiğinde akla gelen en görkemli çalışmalar, onun Türk yazın dünyasına sunduğu eşsiz başyapıtlardır. Klasik edebiyatımızın temel taşlarını oluşturan "Eski Türk Edebiyatında Nazım" ve "Eski Türk Edebiyatında Nesir" başlıklı devasa eserleri, bu alanda araştırma yapan herkes için vazgeçilmez birer başvuru kaynağı konumundadır. Klasik metinlerin gün yüzüne çıkarılması ve doğru bir metodolojiyle incelenmesi hususunda öncü rol üstlenen İz, aynı zamanda çok sayıda ansiklopedinin Türkiye ile ilgili maddelerinin titizlikle hazırlanmasına katkı sundu. Dünya çapında tanınan bir diğer önemli çalışması ise prestijli Oxford Üniversitesi tarafından basılan "The Concise Oxford Turkish Dictionary" adlı sözlüğün ilk editör ekibinde yer almasıdır. Bu sözlük, Türkçenin uluslararası alanda doğru şekilde temsil edilmesinde kritik bir köprü vazifesi gördü.
Değerli bilim insanı, sadece kitaplarıyla değil, süreli yayınlarda kaleme aldığı Türkoloji ve edebiyat eleştirisi yazılarıyla da akademik dünyayı beslemeyi sürdürdü. Cumhuriyetimizin kuruluşunun 50. yıldönümü gibi son derece anlamlı bir dönemde, dünyaca ünlü tarihçimiz Halil İnalcık ile birlikte çok önemli bir entelektüel iş birliğine imza attı. İkili, Türk toplumunun ve tarihinin gelişimini ele alan "Continuity and Change in Turkish Society and History" projesini hayata geçirdi. Bunun yanı sıra, AIESEE kuruluşu desteğiyle İstanbul'da organize edilen ve doğu ile batı kültürlerinin kesişim noktasını inceleyen "İstanbul: Crossroads of Civilisations and Cultures" konferansının düzenlenmesinde de başrolü oynadı. Türk kültür mirasının en önemli metinlerinden olan Saltukname ve Pabuççu Ahmed'in Garip Maceralı gibi kıymetli halk edebiyatı ve klasik dönem yapıtlarının araştırılıp incelenmesi sürecine de büyük katkılar sağladı.
Usta araştırmacının Türk edebiyatı tarihine bıraktığı en seçkin eserler ve önemli derlemeler şunlardır:
- Eski Türk Edebiyatında Nazım
- Eski Türk Edebiyatında Nesir
- The Concise Oxford Turkish Dictionary (İlk editörleri arasında yer aldığı ünlü Türkçe sözlük)
- Saltukname ve Pabuççu Ahmed'in Garip Maceralı çalışmaları