Türkiye'nin erken cumhuriyet döneminin en parlak bürokratlarından ve siyasetçilerinden biri olan Mehmet Esat Tekeli, devletin mali yapısının inşasında çok kritik görevler üstlenmiştir. Kendisi 1896 yılında Samsun'da doğdu. Saygın bir eğitim kurumu olan İstanbul Mülkiye Mektebi'nden başarıyla mezun olan Tekeli, eğitimini tamamladıktan sonra ülkesine en iyi şekilde hizmet etmek amacıyla yurdun farklı bölgelerinde hem öğretmenlik hem de çeşitli katiplik görevleri üstlenmiştir. Öğretmenlik ve katiplik yapan bu değerli şahsiyet, nihayetinde Ankara'da en üst düzey mali makamlara kadar yükselmiştir. Bürokrasideki engin tecrübesini akademiye taşıyan ve ardından parlamentoda milletvekili olarak halkına hizmet eden Tekeli, 25 Kasım 1967 tarihinde vefat etmiştir.
Samsun'dan Mülkiye'ye Ulaşan Eğitim ve İlk Memuriyet Yılları
Gençlik yıllarında öğretmenliğe adım atmıştı. Samsun Sultanisi bünyesinde iptidai mektep muallimi olarak eğitim alanında önemli bir boşluğu doldurmuştur. Başarılı bürokratın memleketindeki ilk kariyer adımları şu görevlerden oluşmaktaydı:
- Samsun Sultanisi Kısmı İptidai Muallimliği
- Samsun Reji İdaresi Katipliği
- Samsun Liva Encümeni İhsaiyyat Katipliği
- Samsun Mükellefiyeti Ziraiye Katipliği
- Samsun Livası Tahrirat Kalemi Başmüsevvidliği
Bu görevlerle yetinmeyen azimli genç, Samsun Reji İdaresi bünyesinde katip olarak çalışarak mali işlerin işleyişini yakından inceleme şansı elde etmiştir. İlerleyen süreçte Samsun Liva Encümeni İhsaiyyat Katipliği görevini üstlenen Tekeli, istatistiki verilerin toplanmasında ve yerel yönetimlerin çalışmalarında aktif roller oynamştır. Tarımsal faaliyetlerin düzenlenmesi amacıyla kurulan Samsun Mükellefiyeti Ziraiye Katipliği pozisyonunda da çalışan başarılı bürokrat, aynı zamanda Samsun Livası Tahrirat Kalemi Başmüsevvidliği mertebesine getirilmiştir. Samsun'daki bu yoğun mesainin ardından Kadıköy Orta Mektebi'nde coğrafya öğretmenliği yaparak yeni nesillere bu alandaki bilgisini aktarmıştır. Bu coğrafya öğretmenliği tecrübesi, onun vatan topraklarının ekonomik potansiyelini daha iyi kavramasını sağlamıştır. Ayrıca Kastamonu Sultanisi bünyesinde tarih öğretmeni olarak da çalıştı. Gerçekleştirdiği bu son öğretmenlik görevi, onun entelektüel gelişimine büyük katkılar sunmuştur.
Maliye Bürokrasisinde Zirve ve Akademik Kariyer
Mülkiye Mektebi mezunu Esat Tekeli, devletin en kritik denetim mekanizmalarından biri olan Maliye Müfettişliği görevine atanarak yeteneklerini kanıtlamıştır. Denetimleri sırasında gösterdiği dürüstlük ve profesyonellik, genç müfettişin devlet kademelerinde hızla fark edilmesine zemin hazırlamıştır. Bu zorlu vazifenin ardından hemen Millî Emlak Müdürlüğü makamına getirilerek devlet hazinesine ait gayrimenkullerin yönetimini büyük bir titizlikle sevk ve idare etmiştir. Maliye Vekaleti Müsteşarlığı unvanını da kazandı. Müsteşarlık makamı ile bürokratik kariyerinin en üst noktasına ulaşan deneyimli yönetici, devletin maliye politikalarının şekillenmesinde son derece kilit bir rol oynamştır. Maliye Tetkik Heyeti Başkanlığı görevini de büyük bir başarıyla yürüterek ülkenin ekonomik kalkınma hamlelerine bilimsel analizlerle destek vermiştir. Bu kurulda hazırlanan raporlar, o dönemin bütçe politikalarının belirlenmesinde ve kamu harcamalarının optimize edilmesinde yönlendirici olmuştur. Sahip olduğu bu devasa bilgi birikimini ve yıllarca elde ettiği pratik deneyimlerini gelecek nesillere aktarmayı bir borç bilen Tekeli, saygın Siyasal Bilgiler Okulu çatısı altında Bütçe ve Amme Kredisi Profesörlüğü yapmıştır. Akademik alanda yazdığı bütçe teorileri ve kamu kredileri üzerine çalışmaları, öğrencileri için vazgeçilmez birer rehber niteliğindeydi. Dersleri büyük ilgi görüyordu.
Parlamentodaki Urfa Temsilciliği ve Siyasi Hayatı
Akademiden sonra siyasete atıldı. Türkiye Büyük Millet Meclisi çatısı altında halkına doğrudan hizmet etmeye başlayan Tekeli, geniş vizyonu sayesinde Urfa halkının büyük teveccühünü kazanmıştır. Böylece TBMM bünyesinde hem VII. Dönem hem de VIII. Dönem Urfa Milletvekilliği görevlerini son derece başarılı bir şekilde icra etmiştir. Yasama faaliyetlerinde mali konulardaki uzmanlığı ile öne çıkan Tekeli, kanun tasarılarının hazırlanmasında ve bütçe görüşmelerinde aktif roller üstlenmiştir. Meclis çatısı altında geçirdiği bu verimli dönemlerin ardından aktif siyasi hayatını tamamlayan deneyimli devlet adamı, evli ve iki çocuk babası olarak sürdürdüğü sakin yaşamının ardından vefat etmiştir. Onun geride bıraktığı tertemiz miras, bugün de Türk kamu yönetimi ve maliye tarihi açısından saygıyla anılmaktadır.