Ernst Arnold Egli, Cumhuriyetin ilk yıllarında Türkiye'nin modern mimarlık vizyonunu şekillendiren en önemli figürlerden biridir. Mimar, 17 Ocak 1893 günü Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun başkenti Viyana'da dünyaya geldi. Babası İsviçreli mühendis Johann Jakob Egli'dir. Annesi ise Avusturya kökenlidir. Viyana'da büyüyen Egli, eğitimci, tasarımcı ve yönetici kimliğiyle Türk mimarlık tarihine yön vermiştir. Usta mimar, 20 Ekim 1974 tarihinde İsviçre'nin Zürih kantonuna bağlı Meilen kasabasında 81 yaşında vefat etti. Kendisi, Türkiye'deki modernleşme hamlelerine eşsiz katkılar sunmuştur. Mimarlık tahsilini Viyana Teknik Üniversitesi'nde yaptı. Eğitimini 1912 ve 1918 yılları arasında tamamladı. Genç yaşta özgün projeleriyle dikkat çekmeyi başardı.
Viyana'daki İlk Çalışmalar ve Türkiye'ye Geliş
Mezuniyetinin ardından akademik ve pratik çalışmalarına Viyana'da yön veren Egli, 1920-1924 yılları arasında "Neue Gesellschaft" (Yeni Toplum) konut kooperatifini yönetti. Kooperatif bünyesinde yürüttüğü en önemli faaliyet ise Viyana'daki ünlü Eden yerleşiminin imar planını hazırlamak oldu. Bu projenin ardından, 1924 yılında Viyana Güzel Sanatlar Akademisi'nde profesörlük yapan Clemens Holzmeister'in asistanlığına getirildi. Bu görevini 1927 yılına kadar büyük bir başarıyla sürdürdü. Genç mimarın yaşamı, hocası Holzmeister'in tavsiyesiyle tamamen farklı bir yöne evrildi. Holzmeister'in önerisiyle 1927 yılında Türkiye'ye davet edilen Egli, yeni kurulan genç cumhuriyetin imar faaliyetlerinde kilit roller üstlenecektir.
Türkiye'ye ayak basar basmaz Türk Eğitim Bakanlığı bünyesinde Ankara'daki İnşaat Bölümü baş mimarlığına getirilen Egli, kısa sürede büyük sorumluluklar üstlendi. Nitekim 1930 yılında Güzel Sanatlar Akademisi'nin Mimarlık şubesi başkanlığı görevini üstlenerek eğitim alanında devrim niteliğinde adımlar attı. Aynı süreçte İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi'nin yönetimini de üstlenen Egli, bu saygın kurumu Viyana Teknik Yüksekokulu modelini örnek alarak kökten yeniden düzenledi. Mimar, 1927 ile 1938 yılları arasında özellikle yeni başkent Ankara'nın kentsel ve mimari çehresini biçimlendiren çok sayıda modern kamu binası ve eğitim kompleksini hayata geçirdi.
Kişisel Tercihler, İsviçre Akademisyenliği ve Lübnan Görevi
Ernst Arnold Egli, 1935 yılında yaşadığı kişisel bazı nedenleri gerekçe göstererek yürüttüğü resmi devlet görevlerinden istifa etme kararı aldı. Resmi makamlarından ayrıldıktan sonra mesleki çalışmalarını yalnızca Türk Hava Kurumu'nun baş mimarı sıfatıyla sürdürdü. Dönemin getirdiği siyasi belirsizliklerin artması üzerine 1940 yılında Türkiye'den ayrılarak İsviçre'ye yerleşmeyi tercih etti. Zürih Konfederasyon Teknik Yüksekokulu'na 1942 yılında ders vermek üzere atandı. Şehir planlama alanındaki onursal profesörlük unvanını ise 1947 yılında aldı. Kendisi ayrıca bu disiplinde çok sayıda kıymetli yayına imza attı.
Lübnan hükümetinin 1947 yılındaki resmi teklifi üzerine eğitim faaliyetine ara verdi. Beyrut Şehircilik Dairesi'nin yönetimi için Lübnan'a gitti. 1947 ile 1951 yılları arasında Lübnan'da şehir planlamacısı sıfatıyla çalışan Egli, Beyrut ve yakın çevresinin imar planlarını hazırladı. Bu çalışmaların yanı sıra, Beyrut ve Sayda şehirlerinde modern ilkokul binaları tasarlayarak bölgenin eğitim altyapısına da önemli katkılarda bulundu.
Birleşmiş Milletler Dönemi ve Son Çalışmalar
Ernst Arnold Egli'nin Türkiye ile olan güçlü bağları, 1953 yılında Birleşmiş Milletler (BM) bünyesinde aldığı yeni bir görevle yeniden canlandı. Birleşmiş Milletler Genişletilmiş Teknik Yardım Programı kapsamında Ankara'da tekrar görev aldı. Ortadoğu Amme İdaresi Enstitüsü ile Siyasal Bilgiler Fakültesi'nde dersler verdi. Eğitimci kimliğiyle yeni cumhuriyetin uzman kadrolarını yetiştiren Egli, 1955 yılında İsviçre'ye kesin dönüş yapana dek Türkiye'deki imar ve eğitim çalışmalarına katkı sunmayı sürdürdü. Geriye bıraktığı eserler ve mimarlık eğitimi alanındaki kalıcı yeniliklerle Türkiye'nin modern mimari kimliğinin en önemli kurucularından biri oldu.
Ernst Arnold Egli'nin Türkiye'deki Başlıca Eserleri
Usta mimar Ernst Arnold Egli'nin 1927 ile 1940 yılları arasında Türkiye'de tasarladığı ve inşa edilmesini sağladığı başlıca eserler şu şekilde sıralanmaktadır:
- 1927-1929: Musiki Muallim Mektebi binası (Ankara Devlet Konservatuvarı ve günümüzdeki Mamak Kültür Merkezi)
- 1928-1930: Ankara Ticaret Lisesi binası
- 1928-1930: Eski Sayıştay Binası (Ankara)
- 1928-1933: Ziraat Fakültesi binaları (Ankara)
- 1929-1930: Etimesgut Yatı Mektebi
- 1930: Etimesgut Uçuş Okulu
- 1930: Gazi Eğitim Enstitüsü Jimnastik Okulu
- 1930: Gazi Eğitim Enstitüsü Yapı Usta Okulu
- 1930: Koç Han (Ankara)
- 1930-1931: Ankara Kız Lisesi
- 1930-1934: İsmet Paşa Kız Lisesi (Ankara)
- 1930-1937: Atatürk Orman Çiftliği kompleksi ve AOÇ Bira Fabrikası
- 1932-1933: Ragıp Devres villası (İstanbul Bebek)
- 1933: İstanbul Üniversitesi Botanik Enstitüsü binası
- 1934-1937: Türk Hava Kurumu binası (Ankara)
- 1935-1936: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi binası
- 1936: Fuat Bulca Evi (Ankara)
- 1936: Gazi Lisesi (Ankara)
- 1936-1938: Irak Büyükelçiliği binası (Ankara)
- 1936-1938: İsviçre Büyükelçiliği binası (Ankara)
- 1940: Şükrü Koçak Evi (Ankara)
Yayımlanmış Kitapları
Ernst Arnold Egli, mimari ve şehircilik tarihi üzerine derinlikli araştırmalarını şu eserlerde toplamıştır:
- 1954: Sinan, Der Baumeister osmanischer Glanzzeit (Osmanlı ihtişam döneminin mimarı Sinan üzerine çalşması)
- 1959: Geschichte des Staedtebaues (Şehir planlama tarihi üzerine kapsamlı kitabı)