Embiya Çavuş, Bulgaristan Türklerinin kimlik ve varoluş mücadelesinde silinmez izler bırakan ünlü ressam ve porselen sanatçısıdır. 15 Kasım 1926 tarihinde Mahmuzlu köyünde dünyaya gözlerini açan usta sanatçı, hayatı boyunca hem fırçasıyla hem de örgütlü mücadelesiyle öne çıkarak 2 Haziran 2022'de İzmir'de aramızdan ayrıldı. Genç yaşta başladığı resim tutkusunu toplumsal hak arayışıyla birleştiren Çavuş, komünist rejimin baskılarına karşı kurduğu gizli teşkilat ve ardından çarptırıldığı ağır cezalarla tarihin tanıklığını yaptı. Sanatçının yaşam öyküsü, sürgün kamplarından porselen atölyelerine uzanan sıradışı bir azmin ve direnişin hikayesidir.
Eğitim Hayatı ve Gizli Teşkilatın Kuruluşu
Eğitim hayatına 1933 yılında adım atan Çavuş, 1937'de Kemallar'da bir yıllık rüştiye eğitiminin ardından 1938-1941 yılları arasında Şumnu'daki medresede eğitim gördü. Okul yıllarında amatörce resim çalışmaları yaparak içindeki sanat ateşini beslemeye başlamıştı. Resme olan ilgisi çocuklukta başladı. Ancak 1944 yılında Ermeni kökenli okul müdürünün hışmına uğraması sebebiyle Bulgaristan eğitim sisteminden süresiz olarak uzaklaştırıldı. 1945 yılında komünist yönetimin iktidara gelmesiyle eğitim hayatına geri dönme fırsatı buldu. Nüvvab adlı lise dengi okulda eğitime başladığı dönemde Türk okullarının kapatılması kararı alındı. Bu gelişme üzerine Çavuş, beş arkadaşıyla birlikte son derece kritik bir karar alarak Bulgaristan Türklerinin Varlığını Benliğini Koruma Teşkilatını kurdu. Bu teşkilat, ilerleyen süreçte Türkiye tarafından tescil edilecekti. Bu adım onun ömrünü tamamen şekillendirdi.
Belene Kamplarında Esaret ve Sanatla Gelen Özgürlük
Teşkilatçı faaliyetleri nedeniyle 1946 yılında 45 gün boyunca zorla çalıştırma kampına gönderildi. 1947 senesinde Gümülcine'den dönüş yolundayken askeri istihbarat alanında yaralı vaziyette bulunarak Varna'ya sevk edildi. Varna'da insanlık dışı işkencelerle geçen koca bir yılın ardından, 1948'de teşkilat kurma, casusluk ve Tito ile Georgi Dimitrov'a suikast girişimi iddialarıyla ölüm cezasına çarptırıldı. Kararın ardından cezası ağırlaştırılmış müebbete çevrilen Çavuş, 1949 ile 1956 yılları arasında Belene Ölüm Kampı'nda tutuldu. Bulgar yönetiminin Türk azınlığa yönelik ayrımcı politikalarını protesto etmesi, onun toplamda 16 yılını esir kamplarında geçirmesine yol açtı. Zulme karşı duruşundan asla vazgeçmedi. Batı blokunun yoğun diplomatik baskılarıyla komünist rejimin hapishaneleri kapatılırken sırasıyla Plevne ve Sofya'ya nakledilen sanatçı, 1963 yılında şartlı salıverilme yasasından faydalanarak nihayet hürriyetine kavuştu.
Porselendeki Zarafet ve Anavatana Yolculuk
Özgürlüğün ardından 1965 yılında Yenipazar'daki porselen fabrikasında uzman olarak çalışmaya başlayan Embiya Çavuş, sanatında adeta zirveye ulaştı. Sanatçının porselenden yaptığı eşsiz vazolar ve tablolar şu ülkelerde sergilenmiştir:
- Almanya
- İngiltere
- Finlandiya
- Sovyetler Birliği (SSCB)
Sanatı sınırları aşmayı başarmıştı. Çavuş, porselen konusundaki derin bilgisi nedeniyle 1974'te Polonya'ya, 1976 ve 1977 yıllarında ise SSCB'ye davet edilerek sanatsal istişareler gerçekleştirdi. 1979 yılında yarı mübadele anlaşmasıyla en büyük hayali olan Türkiye'ye yerleşmeyi başardı. Sonunda özlemini duyduğu anavatanına kavuşmuştu. Türkiye'ye ulaştıktan sonra, soydaşlarının haklarını savunmak amacıyla dönemin Cumhurbaşkanı Turgut Özal'a danışmanlık yaptı. Dışişleri Bakanlığındaki kısa hizmetinin ardından Ege'nin incisi İzmir'e yerleşerek yaşamını burada sürdürdü.
İzmir Yılları ve İnsan Hakları Mücadelesi
İzmir'e yerleşmesiyle birlikte sivil toplum çalışmalarına hız veren Çavuş, 1985 yılında kurulan Balkan Göçmenleri Kültür Dayanışma Derneğinin (BAL-GÖÇ) kurucu üyeleri arasında yer aldı. Kurucusu olduğu dernekteki faaliyetlerine, kendi fırçasından çıkan resimlerle destek vererek sanatı toplumsal bir dayanışma aracına dönüştürdü. Dernek bünyesinde 1999 yılına dek başkan yardımcılığı görevini üstlenerek soydaşlarının sesi oldu. Çalışmaları o yıllarda büyük ses getirdi. Sanatçı, 1999 yılında ise Celal Öcal ile birlikte Türk Dünyası İnsan Hakları Derneğini kurarak onursal başkanlığını üstlendi. Ömrünün sonuna kadar insan hakları savunuculuğunu sürdüren Embiya Çavuş, geride bıraktığı porselen şaheserleri ve onurlu mücadelesiyle daima sevgiyle anılacaktır.