Anadolu'nun kadim geçmişini gün yüzüne çıkaran ve Türk arkeolojisinin akademik temellerini atan Ordinaryüs Profesör Ekrem Akurgal, 30 Mart 1911 tarihinde o dönem Osmanlı İmparatorluğu sınırlarında yer alan Filistin'in Tû'l-Kerim köyünde dünyaya gözlerini açtı. Annesinin ailesine ait bir çiftlikte başlayan bu yaşam serüveni, ilerleyen yıllarda onu Türkiye'nin en seçkin bilim insanlarından biri haline getirecekti. Tarihsel zenginliklerin beşiği olan topraklarda doğan Akurgal, ömrünü Ege'nin antik kentlerini keşfetmeye ve Anadolu uygarlıklarının köklerini aydınlatmaya adayarak dünya çapında saygın bir yer edindi. Hocaların Hocası unvanıyla taçlandırılan büyük bilim insanı, sadece kazı alanlarında değil, yetiştirdiği yüzlerce öğrenciyle de Türk arkeoloji ekolünü baştan yarattı.
Akurgal'ın kökenleri, Osmanlı Devleti'nin Hersek vilayetine çok sayıda idareci ve müftü kazandırmış olan Rizvanbegovic ailesine uzanır. Babası, soylu geçmişe sahip bu ailenin bir ferdi olarak, oğlunun imparatorluk başkentinde doğmuş gibi görünmesini arzu ettiğinden nüfus kaydını İstanbul olarak yaptırmıştır. Geleceğin büyük arkeoloğu henüz iki yaşđndaydı. Ailesi o yıllarda Filistin'den ayrılarak tekrar İstanbul'a dönüş yaptı. Bir süre Adapazarı'nın Akyazı ilçesinde bulunan aile çiftliğinde vakit geçirdikten sonra, küçük Ekrem'in eğitim serüveni şekillenmeye başladı. Altı yaşına bastığında, halasının eşi olan eski Hersek müftüsü ve Darülfünun Arap edebiyatı müderrisi Cabizade Ali Fehmi Efendi'nin himayesine girdi. Bu aydınlık yuvada aldığı ilk eğitim, onun entelektüel altyapısının sağlam temeller üzerine kurulmasını sağladı.
Akademik Yükseliş ve "Büyük Su Ülkesi" Soyadı
İlk gençlik yıllarında başarılı bir öğrencilik hayatı geçiren Ekrem Akurgal, 1931 yılında İstanbul Erkek Lisesi'nden mezun oldu. Cumhuriyetin genç ve dinamik kadrolar yetiştirme vizyonu doğrultusunda açılan devlet sınavını üstün başarısıyla kazanarak, arkeoloji eğitimi almak üzere Almanya'nın yolunu tuttu. Avrupa'da aldığı derinlemesine eğitim, ona çağdaş arkeolojinin metodolojilerini kazandırdı. Bu sırada Türkiye'de 1934 yılında ilan edilen Soyadı Kanunu, genç araştırmacının hayatında önemli bir dönüm noktası oldu. Babasının özel ricasıyla, Sümer mitolojisinde derin izleri olan ve bir Sümer kralının adını taşıyan Akurgal soyadını benimsedi. Sümer dilinde "su" veya "baba" anlamına gelen "a", "ülke" anlamına gelen "kur" ve "büyük" anlamına gelen "gal" kelimelerinin birleşiminden oluşan bu soyisim, Türkçe karşılığıyla "Büyük su ülkesi" manasını taşıyordu.
Yurda dönüşünün ardından akademik basamakları hızla tırmanan Akurgal, 1957 yılında Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi bünyesinde ordinaryüs profesörlük makamına layık görüldü. Bu büyük unvan, onun bilimsel yetkinliğini simgeliyordu. Saha çalışmalarına büyük hız verdi. Böylece Anadolu'nun toprak altında kalmış gizemlerini çözmek için kolları sıvadı.
Toprağın Sırlarını Çözen Kazılar ve Dünya Çapında Bir Miras
Ekrem Akurgal, özellikle Ege Bölgesi'nde gerçekleştirdiği destansı kazı çalışmalarıyla adını dünya arkeoloji tarihine altın harflerle yazdırdı. Bu kapsamda öne çıkan ve gün ışığına çıkarılmasında başrol oynadığı antik yerleşimler şunlardır:
- Foça (Phokaia): Ege'nin en önemli antik liman kentlerinden biri.
- Çandarlı (Pitane): Bölgenin tarihsel dokusunu aydınlatan merkez.
- Çeşme-Ildırı (Erytrai): Batı Anadolu'nun kadim geçmişini barındıran yerleşim.
- Smyrna / Bayraklı-Tepekule Höyüğü: Kendisinin tam otuz yılını adadığı en önemli kazı alanı.
Eski Yunan sanatı, Hitit-Hatti kültürleri ve antik Anadolu medeniyetleri üzerine kaleme aldığı, farklı dillerde yayımlanan sayısız bilimsel eseri, uluslararası alanda başvuru kaynağı haline geldi. Bilime katkıları sadece saha çalışmalarıyla sınırlı kalmadı. Kendisi yedi farklı Avrupa akademisinin asli üyeliğine seçildi. Aynı zamanda dünya genelindeki pek çok seçkin bilimsel kuruluşun şeref üyesi yapıldı. Toplumsal duyarlılığıyla da öne çıkan Akurgal, Türkiye İnsan Hakları Kurumu Vakfı'nın (TİHAK) kurucu üyeleri arasında yer alarak aydın kimliğini pekiştirdi. 1981 yılında kazandığı Federal Almanya Goethe Madalyası ve Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı Büyük Ödülü, onun ulusal ve uluslararası düzeydeki eşsiz başarılarını tescilledi.
Hocaların Hocasının Sonsuzluğa Yolculuğu ve Yaşayan Anısı
Akademik yaşamı boyunca yüzlerce arkeolog yetiştiren ve Türkiye'deki üniversitelerin arkeoloji kürsülerinde görev alan neredeyse tüm hocaların eğitiminde payı olan Akurgal, bu büyük emeğinden ötürü camiada saygıyla "Hocaların Hocası" olarak anıldı. En yakın asistanı eşi Meral Akurgal'dı. Kendisi de uzman bir arkeolog olan değerli eşi, bu büyük mirası ve bilimsel çalışmaları titizlikle sürdürdü.
Duayen arkeolog Ekrem Akurgal, 1 Kasım 2002 tarihinde İzmir'de hayata gözlerini yumdu. Otuz yıl boyunca ömrünü adadığı, toprağını ilmek ilmek işlediği Smyrna kazı alanına gömülme yönündeki vasiyeti, dönemin şartları gereği maalesef yerine getirilemedi. Ancak geride bıraktığı paha biçilmez eserler, yetiştirdiği sayısız akademisyen ve gün ışığına çıkardığı antik kentler sayesinde onun adı Anadolu topraklarında sonsuza dek yaşamaya devam edecektir.