Mısır'da krallık dönemini sonlandıran devrimci rüzgarların öncüsü olan askeri dehâ ve devlet adamı Cemal Abdülnasır, 15 Ocak 1918 tarihinde Mısır'ın İskenderiye şehrindeki yoksul bir mahallede, postane görevlisi bir babanın oğlu olarak dünyaya geldi. İsmini İngiliz işgaline karşı duran Osmanlı subayı Cemal Paşa'dan alan bu karizmatik lider, ülkede gerçekleştirdiği reformlar ve anti-emperyalist duruşuyla yalnızca Mısır'ın ikinci cumhurbaşkanı olmakla kalmamış, aynı zamanda tüm Arap coğrafyasını derinden etkileyen bağımsızlık mücadelesinin simgesi haline gelmiştir. Yarattığı etkiyle dünya siyasi tarihine damga vuran lider, oğlak burcunun tüm kararlılığını yaşamı boyunca taşımıştır.
Mısır'ın yoksul bir ailesinde büyüyen Abdülnasır, kısıtlı imkanlar sebebiyle ortaöğrenimini Kahire'deki amcasının yanında tamamlamak zorunda kaldı. Gençlik yıllarında İngiliz sömürge yönetimine karşı düzenlenen milliyetçi protestolara katılarak siyasi bilincini erkenden kazandı. Kısa süren bir hukuk eğitiminin ardından, 1937 senesinde Kahire Kraliyet Askeri Akademisi'ne adım attı. Buradan 1939 yılında başarıyla mezun oldu.
Askeri Kariyer ve Hür Subaylar Hareketi
Sudan'da görev yaptığı esnada Enver Sedat, Abdülhakim Amir ve Zekeriya Mohyeddin ile yakın dostluklar kurdu. Bu dört idealist subay, İngiliz egemenliğini ve saray yönetimini yıkmak amacıyla 1942'de gizli Hür Subaylar örgütünü kurdular. Filistin topraklarında patlak veren Birinci Arap-İsrail Savaşı'nda ön saflarda çarpışan Abdülnasır, cephede gösterdiği kahramanlıklarla öne çıktı. Savaş sonrasında ordudaki etkinliğini artıran genç asker, 1951 yılında yarbaylık rütbesine terfi ettirildi. Ülkedeki siyasi krizin derinleşmesi üzerine Hür Subaylar hareketi, 23 Haziran 1952'de kansız bir askeri darbe gerçekleştirdi. Darbe neticesinde Kral Faruk devrildi ve Mısır'ı terk ederek tahtından feragat ettiğini duyurdu. Devlet başkanlığı koltuğuna Muhammed Necib getirildi. Fakat gerçek güç Nasır liderliğindeki konseyin elindeydi. 1953 yılının Haziran ayında ülkede cumhuriyet ilan edildi. Bu süreçte siyasi partiler kapatıldı ve yeni kurulan Özgürlük Birliği, devletin çekirdek yapılanmasını oluşturdu. Ardından Süveyş Kanalı bölgesindeki İngiliz birliklerinin çekilmesini sağlayan tarihi bir anlaşmaya imza atıldı. Necib'in adının bir suikast girişimine karşışması üzerine Abdülnasır, başbakanlık koltuğuna oturarak gücünü pekiştirdi. Karşısındaki en güçlü muhalefet odağı sayılan Müslüman Kardeşler teşkilatını tasfiye ederek iktidarını tamamen güvenceye aldı. Tarihler 1956 yılının Haziran ayını gösterdiğinde ise, tek aday olarak girdiği seçimlerde oyların tamamına yakınını alarak cumhurbaşkanı seçildi.
Süveyş Krizi ve Arap Dünyasının Liderliği
Cumhurbaşkanlığı döneminde cesur adımlarla öne çıkan lider, işe kapsamlı bir toprak reformu başlatarak girişti. Assuan Barajı projesi için vadedilen mali yardımların Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere tarafından geri çekilmesi üzerine Abdülnasır, 1956 yılında stratejik Süveyş Kanalı'nı kamulaştırarak batılı güçlere büyük bir meydan okudu. Bu radikal kararın ardından İngiltere, Fransa ve İsrail güçleri birleşerek Mısır'a karşı askeri harekata başladılar. Havaalanları bombalanan ve toprakları işgal edilen Mısır, Birleşmiş Milletler'in kararlı duruşu sayesinde diplomatik bir zafer kazandı. Kanalın denetiminin Mısır'da kalmasıyla birlikte Abdülnasır, Arap dünyasında adeta efsanevi bir kahramana dönüştü. Bölgede bağımsızlık meşalesini yakan lider olarak selamlandı. Dış politikada bağlantısızlık ilkesini benimseyen cumhurbaşkanı, Doğu ve Batı blokları arasında dengeli bir duruş sergiledi. Bu kapsamda öne çıkan temel bağlantısızlık kriterleri ise şunlardı:
- Barış içinde bir arada yaşamayı temel alan ulusal bağımsızlık,
- Herhangi bir askeri ittifaka dahil olmaktan kaçınma,
- Yabancı güçlere ülke topraklarında üs tahsis etmeme,
- Dünya genelindeki ulusal kurtuluş mücadelelerini destekleme.
Mısır ile Suriye'yi Birleşik Arap Cumhuriyeti adı altında birleştirse de, bu tarihi federasyon 1961 yılında dağıldı. Birliğin dağılmasının hemen ardından, 1962 yılında kendi ideolojisini yaymak amacıyla Arap Sosyalist Birliği'ni kurdu.
Sosyal Reformlar ve Altı Gün Savaşı Hüznü
Büyük önem verdiği Assuan Barajı'nın inşası için aradığı finansal desteği Sovyetler Birliği'nden temin etmeyi başardı. Sovyetler Birliği'nin teknik ve ekonomik destekleriyle ivme kazanan devasa kalkınma hamlesi sayesinde, ülkede sanayileşme adımları hız kazanırken köylülere toprak dağıtıldı, kadınların toplumsal hakları genişletildi ve eğitim seferberliği başlatıldı. Mısır'ın çehresini değiştiren bu devasa baraj projesi, nihayet 1968 senesinde tamamlanarak ülkeye kazandırıldı. Ancak liderin dış politikadaki en büyük sınavı ve kırılma noktası İsrail ile yaşanan gerilimler oldu. Sina Yarımadası'na asker yığan ve Akabe Körfezi'ni İsrail gemilerine kapatan Abdülnasır, kaçınılmaz bir çatışmanın fitilini ateşledi. Tarihe Altı Gün Savaşı ya da Üçüncü Arap-İsrail Savaşı olarak geçen 1967 yılındaki büyük askeri çatışmada, hazırlıksız yakalanan Mısır hava ordusu henüz pistten havalanamadan İsrail uçakları tarafından tamamen imha edildi. Alınan bu ağır yenilginin sorumluluğunu üstlenen cumhurbaşkanı, 9 Haziran'da görevinden istifa ettiğini duyurdu. Fakat sokaklara dökülen yüz binlerce Mısırlının ısrarlı gösterileri neticesinde ertesi gün kararından vazgeçti. Ölene dek cumhurbaşkanlığı görevini sürdürmeye devam etti. Savaş sonrasındaki süreçte eski radikal çizgisine veda ederek daha ılımlı politikalar üretmeye gayret gösterdi. Arap dünyasının unutulmaz lideri, 28 Eylül 1970 tarihinde geçirdiği ani bir kalp krizi sonucu 52 yaşında vefat etti.