İslam dünyasında fen bilimlerinin kurucu sütunlarından biri olan ve çalışmalarıyla batı dünyasını da derinden etkileyen Ebû Mûsa Câbir bin Hayyân, 721 yılında İran’ın Horasan bölgesindeki Tûs kentinde eczacı bir babanın oğlu olarak dünyaya gözlerini açtı. Abbâsîeler döneminde yaşayan ve Batı dünyasında Geber ismiyle tanınan bu Farsî heârfen, deney ve gözlemi merkeze alarak simyadan modern kimyaya geçişin öncülüğünü üstlendi. Tıp, astronomi, felsefe ve mühendislik gibi geniş bir yelpazede eserler veren bilgin, kimyayı matematiksel ve deneysel temellere oturtarak tarihin akışını değiştirdi. Hayatı boyunca doğayı anlamaya çalışan dahi araştırmacı, 815 yılında Irak’ın Kûfe şehrinde 94 yaşında hayata veda edene dek bilim dünyasını aydınlattı.
Eczacı Bir Babanın İzinde: Horasan'dan Bağdat Saraylarına
Câbir bin Hayyân’ın bilime olan ilgisi, kimyager ve eczacı olan babasının yanında küçük yaşlarda filizlendi. Babasından bitkilerin gizemli dünyasını ve onların şifalı özelliklerini ayrıntılarıyla öğrenerek ilk birikimini elde etti. Gençlik yıllarında eğitimini doğduğu şehir olan Tûs’te tamamlayan Câbir, babasının vefatının ardından Irak’ın Kûfe şehrine göç etmek durumunda kaldı. Burada aktarlık yaptığı dönemde, eski kimya geleneğinin en saygın isimlerinden biri olan Cafer es-Sâdık ile yolları kesişti. Büyük bir saygı beslediği ve çalışmalarında her zaman 'Hikmetin Kaynağı' sıfatıyla andığı kıymetli hocası Cafer es-Sâdık'ın rahle-i tedrisinden geçerek, antik dönem simya geleneklerinin ötesindeki en temel deneysel kimya kurallarını kavradı. Kûfe’deki eğitim sürecinin ardından dönemin en büyük kültür ve bilim merkezi konumundaki Bağdat’a doğru yola çıktı.
Bağdat’ta Abbâsîeler halifesi Harun Reşid’in sarayında kendisine yer bulan bilim insanı, saray âlimi olarak göreve başladı. Bilimle uğraşan insanları koruması altına alan meşhur Bermekî ailesinden Yahya Bermekî’nin desteğini arkasına aldı. Bu himaye sayesinde çalışmalarını uzun yıllar boyunca rahatça yürüttü. Ancak Bermekî ailesinin yönetimden uzaklaştırılmasıyla birlikte saraydaki huzurlu çalışma ortamı son buldu. Takvimler 803 yılını gösterdiğinde dahi bilim insanı, yeniden eski yuvası Kûfe’ye dönme kararı aldı. Yaşamının kalan kısmını burada, laboratuvarına kapanarak araştırmalarla geçirdi. Ölene dek bilimin ışığını yaymaya adanmış bir yaşam sürdü.
Modern Kimyanın Temelleri: İmbikten Deney Tüplerine
Câbir bin Hayyân, o dönemlerde yaygın olan simya inançlarının gerçek dışı olduğunu savundu. Metalleri altına dönüştürme iddiasının imkansızlığını kanıtlayarak, yerine deney ve gözleme dayalı modern kimyayı koydu. Araştırmalarını bütünüyle deneyler ve matematiksel ölçümler üzerine kuran hezârfen, sayı ve ölçüyü kimyanın vazgeçilmez iki unsuru olarak tanımladı. Onun bu yenilikçi vizyonu, laboratuvar ortamında adeta bir ihtilal gerçekleştirdi. Dünyanın görece ilk ilkel kimya laboratuvarını kuran bilgin, günümüzde de kullanılan pek çok laboratuvar aletini bizzat icat etti. Özellikle tıp ve eczacılık alanlarında kullanılan damıtma imbiği ile modern deney tüpleri onun yaratücı zekasının birer ürünüydü. 12. yüzyılda yaşamış olan Ebû’l-Kâsım Muhammed bin Abdullah, eserinde Câbir'in tasarladığı bu gelişmiş kimya araçlarını ayrıntılı çizimlerle tasvir etmiştir.
Maddeleri ayrıştırma ve saflaştırma süreçlerinde devrim niteliğinde yöntemler geliştiren Câbir, kimya bilimine sayısız miras bıraktı. Oksidasyon (yükseltgenme) adını verdiğimiz, metallerin yüksek sıcaklıkta oksitlerine ayrıştırılması yöntemini literatüre kazandırdı. Bunun yanı sıra redüksiyon (indirgenme), buharlaştırma, saflaştırma sağlayan süblimleştirme, eritme, süzme, damıtma ve billurlaştırma (kristalleştirme) usullerini hayata geçirdi. Nitrik asit, hidroklorik asit ve sülfürik asit gibi asitlerin rafine edilmesiyle kristalize edilme süreçlerini büyük bir ustalıkla birleştiren dahi heârfen, altını bile eritebilme gücüne sahip olan kral suyunu insanlığa kazandırdı. Aynı zamanda sitrik asit, asetik asit ve tartarik asit gibi organik asitleri keşfetti. Bilinen en tehlikeli maddelerden olan arsenik tozunu elde eden ilk kişi de yine o oldu. Ayrıca kendisinin ortaya koyduğu baz kavramı, kimya disiplininin en temel sütunlarından birini oluşturdu.
Câbir bin Hayyân'ın dehası yalnızca teorik kimyayla sınırlı kalmadı. Çelik ve çeşitli metallerin üretimine yönelik pratik yöntemler geliştirdi. Kumaşların boyanması, deri ve bezlerin renklendirilmesi için özel boya formülleri hazırladı. Su geçirmeyen elbiselerin cilalanması işini de o tasarladı. Kükürtlü bileşiklerden arsenik ve antimuan ayrıştırmayı başardı. Bitkilerden yağ elde etme teknikleri üzerinde çalıştı. Cam üretimine manganez dioksit katarak camın renklendirilmesini sağladı ki bu yöntem günümüzde de geçerliliğini korumaktadır.
Bilim Dünyasına Yön Veren Eserleri ve Mirası
Felsefe, eczacılık, metalürji, astroloji, fizik ve müzik gibi birbirinden çok uzak sahalarda 400'den fazla eser kaleme aldığı rivayet edilen bilginin, ne yazık ki günümüzde yalnızca 20 civarında çalışması ulaşabilmiştir. Özellikle on ikinci yüzyıla gelindiğinde Latinceye tercüme edilen ve geniş kitlelere ulaşan Kitab al-Kimya adlı ölümsüz eseri, bugün modern dillerde kullandığımız simya ile kimya kelimelerinin kökenini ve kavramsal altyapısını bizzat şekillendirmiştir. Onun açtığı çığır, kendisinden sonra gelen tüm bilim insanlarının yolunu aydınlatmıştır.
Büyük hezârfenin günümüzde ulaşmayı başaran başlıca önemli eserleri şunlardır:
- el-İrşad ’l-tabir
- Risaletün l-usturlab ve ameluhu
- Ruh el-ervah
- Alel el-meadin
- Kitab el-ihrak
- Kitab el-halis ’l-kimya
- Kitab el-havas el-kebir
- Kitab el-rahme
- Kitab el-sab’in
- Kitab el-Kamer