Cumhuriyetin kuruluş yıllarında hem dil alanında gerçekleştirdiği devrimlerle hem de siyasi arenada üstlendiği rollerle Türk kültür tarihine adını yazdıran Ahmet Besim Atalay, 1882 yılında Uşak'ta dünyaya gözlerini açtı. Türkçenin tarihsel ve yapısal gelişimine adanmış ömrüyle tanınan Atalay, dil bilimci, yazar ve milletvekili kimlikleriyle 7 Kasım 1965 tarihine kadar Türk milletine hizmet etti. Eğitim hayatına doğduğu şehirde başlayıp İstanbul'un köklü kurumlarında taçlandıran aydın, milli mücadele döneminde kurucu ve birleştirici gücüyle öne çıktı. Vatanın bağımsızlık mücadelesini hem cephe gerisinde hem de Türkiye Büyük Millet Meclisi çatısı altında kararlılıkla sürdürdü. Türkiye'nin eğitim, kültür ve dil politikalarının şekillenmesinde yürüttüğü akademik çalışmalar, medrese eğitiminden modern bilim dünyasına uzanan azimli yürüyüşünün en somut göstergesidir.
Medreseden Yüksek Öğretmen Okuluna Eğitim Hayatı
Uşak Rüştiyesini başarıyla tamamladıktan sonra eğitimine yerel bir medresede devam eden Besim Atalay, bilgiye olan açlığını gidermek amacıyla 1905 senesinde İstanbul'un yolunu tuttu. Osmanlı başkentinde, Şehzadebaşı Camii'nin dönemin en saygın müderrislerinden biri sayılan Hacı Ahmet Efendi'nin rahle-i tedrisinden geçti. Bu önemli hocanın derslerini büyük bir dikkatle takip eden genç Atalay, 1909 yılında medrese icazetnamesini almaya hak kazandı. Geleneksel eğitimin ardından modern eğitim metotlarına da hakim olmak isteyerek Dârü'l-Muallimîn yani Yüksek Öğretmen Okuluna kaydoldu. 1912 senesinde bu okulu başarıyla bitiren genç öğretmen, artık memleketin dört bir yanında ışık saçmaya hazırdı. Eğitimcilik kariyeri, onun halk diline yaklaşmasını sağladı.
Eğitimcilikten Milli Mücadeleye ve Siyasete
Mezuniyetinin hemen ardından Konya Öğretmen Okulunda meslek hayatına ilk adımını atan Atalay, kısa sürede idari yetenekleriyle fark edildi. Trabzon ve Ankara Öğretmen okullarında müdürlük makamına getirilen tecrübeli eğitimci, İstanbul Darüşşafaka Lisesinde de öğretmenlik görevini icra etti. Anadolu'nun eğitim alanındaki ihtiyaçlarını yakından gözlemleme fırsatını ise Maraş, İçel ve Niğde şehirlerinde yürüttüğü Maârif Müdürlükleri sırasında buldu. İşgal yıllarında sorumluluk almaktan kaçınmadı. Silifke'de halkı örgütleyerek Müdafaa-yı Hukuk Cemiyetinin kuruluşunda öncü roller üstlendi. Milli bağımsızlık ateşini büyütmek adına çalışmalarına memleketi Uşak'ta da aktif olarak devam etti. 1920 senesinde gerçekleştirilen seçimlerle Kütahya bağımsız milletvekili sıfatıyla Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin birinci döneminde yer aldı. Siyasi kariyerini Aksaray ve Kütahya bölgelerinden seçilerek kesintisiz olarak yedi dönem boyunca sürdürdü. Meclis çatısı altında komisyon başkanlıkları yürüttü.
Atalay'ın parlamentodaki uzun soluklu temsil vazifeleri ve üstlendiği idari görevler şunlardır:
- TBMM I. Dönem Kütahya bağımsız milletvekilliği ve meclis bünyesindeki Maârif ve İrşâd Encümenleri Reisliği,
- II., III. ve IV. Dönem Aksaray milletvekilliği ile III. Dönem Kütüphane Encümeni Reisliği,
- V., VI. ve VII. Dönem Kütahya milletvekilliği.
Türkçeye Adanan Bir Ömür ve Dil Devrimi
Siyasi sorumluluklarının yanı sıra Türk diline duyduğu derin bağlılık, Atalay'ı akademik çalışmalara yöneltti. Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde Kültür Müdürü olarak görev yaptığı dönemde, Anadolu halkının günlük dilinde yaşayan ancak yazı diline girmemiş kelimeleri derlemek amacıyla kapsamı saha çalışmaları organize etti. Bu derleme çalışmaları, Türkçe için bir dönüm noktasıydı. Kuruluşundan itibaren gönül verdiği Türk Dil Kurumu'nun Merkez Heyeti'nde aktif görevler alırken, kurumun saymanlığını da üstlendi ve 1932 ile 1951 yılları arasında tam 19 yıl boyunca yöneticilik yaptı. Genç nesillere dersler verdi. 1937-1942 yılları arasında Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi ile Polis Enstitüsü'nde Farsça dersleri yürüttü. Türkçenin morfolojisi yani biçim bilgisi üzerine derinlemesine bilimsel incelemeler gerçekleştiren dil bilimci, Türk dilinin eski dönemlerine ait klasik eserleri günümüz Türkçesine kazandırarak bilim dünyasına paha biçilemez kaynaklar sundu.