Türkiye'de modern kadın doğum ve ebelik mesleğinin temellerini atan Prof. Dr. Besim Ömer Akalın, 1 Temmuz 1862 tarihinde Yunanistan'ın Narda kentinde dünyaya geldi. Hayatını tıp bilimine, kadın sağlığına ve toplumsal gelişime adayan bu öncü hekim, 19 Mart 1940'ta Ankara'da vefat etti. Ülkenin ilk modern doğum kliniğini açan, ebelik ve hemşirelik mesleklerinin kurumsallaşmasını sağlayan Akalın, tıp dünyasında "ebelerin ebesi" lakabıyla ebedileşti. Bilim insanı kimliğinin yanı sıra sivil toplum örgütçüsü ve milletvekili olarak da topluma hizmet eden Akalın, Türkiye'de tıbbi yayıncılığın başlamasına da öncülük etti.
Askeri Tıbbiyeden Paris'e Uzanan Başarı Yolu
Akalın'ın hekimlik yolculuğu, köklü bir aile ortamında şekillendi. Sinop Mutasarrıflığı yapan Nardalı Ömer Şevki Paşa ile Yaşar Paşa'nın kızı Afife Hanım'ın oğlu olan Besim Ömer, Macide adında bir kız kardeşe ve Azmi, Agah ile Kemal Ömer adlarında üç erkek kardeşe sahipti. İlköğrenimini Priştine'de tamamladıktan sonra eğitimine Kosova Mülkî Rüştiyesi'nde başladı. Ortaöğrenimini Kuleli Askerî Tıbbiye İdâdisi'nde tamamlayan genç Besim Ömer, yükseköğrenim için Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane'ye girdi. Buradaki askerî öğrencilik yıllarında üstün başarısıyla öne çıktı ve her sınıfı birincilikle tamamlayarak 1885 yılında mezun oldu.
Mezuniyetinin ardından Yunanistan sınırında askerî hekim olarak göreve başladı. Ancak sınır boylarındaki zorlu şartlarda tifo hastalığına yakalanınca tedavisi için İstanbul'a dönmek zorunda kaldı. İstanbul'daki Tıp Okulu bünyesindeki doğum kliniğinde, Mehmet Vahit Bey'in yanında öğretmen yardımcılığı görevini üstlendi. Bu görev, onun için önemli bir dönüm noktasıydı. Tıp bilgisini derinleştirmek amacıyla uzmanık eğitimi için Paris'e gönderilen Besim Ömer, buradaki ünlü Chartie Hastanesi'nde tıp dünyasının saygın isimleri Prof. Dr. Budin ve Prof. Dr. Pinard'ın yanında asistan olarak çalıştı. Paris'teki uzmanık eğitimini 1891 yılında başarıyla tamamlayan genç hekim, Avrupa'da edindiği kıymetli deneyimleri kaleme aldığı iki kitapla taçlandırdı. Bu eserlerden biri olan Doğum Tarihi isimli kitabı, Türkiye'de doğum alanında kaleme alınmış ilk çağdaş bilimsel eser olarak tarihe geçti.
Saraydan Gizli Açılan Ülkenin İlk Doğumhanesi
Paris dönüşü rütbesi generalliğe yükseltilen Besim Ömer Paşa, ülkesinde modern bir doğum kliniği kurmak için kolları sıvadı. Ancak padişah II. Abdülhamit bu talepleri defalarca reddetti. Kadın doğum hizmetlerinin toplumsal ve saray çevrelerindeki algısı nedeniyle karşılaştığı engeller onu yıldırmadı. Büyük bir kararlılık gösteren Besim Ömer, 1892 yılında saraydan gizlice ülkenin ilk doğum kliniğini açmayı başarıdı. Mekteb-i Tıbbiye binasının yakınlarında konumlanan bu üç odalı küçük ev, Türkiye'nin ilk modern doğumhanesi olarak tam 17 yıl boyunca anne adaylarına hizmet verdi. Bu mütevazı klinik, daha sonra Kadırga'da bulunan çok daha geniş ve modern bir binaya taşınarak gelişimini sürdürdü.
Tıp eğitiminin kurumsallaşmasına büyük önem veren bilim insanı, 1895 yılında Ebe Okulu'nda öğretmenlik yapmaya başladı. Modern ebeliğin ülkede kurucusu haline gelen hekim, bu alanda rehber niteliğindeki şu önemli eserleri literatüre kazandırdı:
- Doğurduktan Sonra
- Ebe Hanımlara Öğütlerim
- Ebelik
Böylece ebelik ilk kez bilimsel temele oturdu. 1899 yılında Doğum Kliniği Şefi unvanını alan hekim, 1908 yılında II. Meşrutiyet'in ilanıyla birlikte rütbesi albaylığa düşürülse de halkın gözündeki saygınlığını hiç yitirmedi ve ömrü boyunca "Paşa" olarak anılmaya devam etti.
Toplumsal Dönüşüm ve Hemşirelik Reformu
Besim Ömer Paşa, yalnızca bir doğum uzmanı değil, aynı zamanda cesur bir toplumsal reformcuydu. Kadınların çalışma hayatında yer almasını ve meslek icabı dahi olsa erkek hastalara müdahale etmesini engelleyen katı toplumsal algıları yıkmak için büyük çaba sarf etti. Avrupa'daki hemşirelik ve hasta bakıcılık modellerini yakından takip eden Paşa, Japonya'da uygulanan kadın hastabakıcı yetiştirme yöntemlerini örnek alarak İstanbul'da uygulamaya koydu.
Bu amaçla 1911 yılında, İstanbul'un en tanınmış ve saygın ailelerinin kızlarını bizzat derslerini vereceği Gönüllü Hastabakıcılık Kursu'na davet etti. Altı ay süren bu yoğun eğitim programını başarıyla tamamlayan Müslüman Türk kadınları, tarihte ilk kez cepheden gelen yaralı askerlerin bakım ve tedavisinde aktif görev alarak tıp tarihindeki yerlerini aldılar.
Besim Ömer Akalın'ın hayatı, dünya tarihinin en ünlü deniz kazalarından biriyle de ilginç bir biçimde kesişti. 1912 yılında, İngiltere'den yola çıkacak olan efsanevi Titanik gemisi için Avrupa'dan bir bilet satın almıştı. Ancak seyahat günü limana doğru ilerlerken karşılaştığı kötü hava koşulları nedeniyle geminin kalkışına yetişemedi ve bu büyük felaketten şans eseri kurtuldu.