Bekir Sami Kunduh, 1867 yılında Rus İmparatorluğu'na bağlı Osetya'nın Saniba köyünde dünyaya gelen ve Türkiye'nin diplomasi tarihindeki ilk dışişleri bakanı unvanını alan Oset asıllı önemli bir devlet adamıdır. O, vatan sevgisi ve aldığı üstün eğitimle şekillendirdiği kariyerini milli mücadele yıllarında ülkesinin bağımsızlık mücadelesine adayarak, 16 Ocak 1933 tarihinde İstanbul'da hayata gözlerini yummuştur.
Köklü Bir Aileden Diplomasinin Zirvesine
Bekir Sami Bey, Rus ordusunda general rütbesindeyken 1865 yılında hemşehrileriyle birlikte Osmanlı Devleti tarafına geçen ve Türk ordusunda da paşalık yapan ünlü Musa Kunduh Paşa'nın oğlu olarak askeri ve siyasi açıdan hareketli bir ailede büyüdü. Kuzey Kafkasya'nın Osetya bölgesinde doğan babasının bu sıra dışı göç serüveni, genç Bekir Sami'nin gelecekteki yaşamını ve vatan sevgisini derinden etkiledi. Genç Bekir Sami, eğitim hayatında parlak bir yol izledi. Ünlü Galatasaray Lisesi'nde lise eğitimini başarıyla tamamladıktan sonra, yüksegörenim için Fransa'nın başkenti Paris'e gitti. Paris'te siyasal bilgiler eğitimi alarak diplomasi dünyasının kapılarını sonuna kadar araladı. Mezuniyetinin ardından memuriyet hayatına adım atan genç diplomat, ilk görevine Petersburg Elçiliği bünyesinde katip olarak başladı ve sonrasında Osmanlı bürokrasisinde hızla yükseldi. Ülkenin çok farklı coğrafyalarında kritik devlet görevleri üstlendi. Bekir Sami Bey, vali olarak imparatorluğun şu kritik vilayetlerini yönetmiştir:
- Van Valiliği
- Trabzon Valiliği
- Bursa Valiliği
- Beyrut Valiliği
- Halep Valiliği
Mütareke öncesi son görevi Beyrut Valiliği olan tecrübeli devlet adamının bu geniş idari geçmişi, Anadolu'da başlayacak yeni dönemdeki rollerine zemin hazırladı.
Milli Mücadele ve Anadolu'daki Diplomatik Rolü
Osmanlı İmparatorluğu'nun zor günlerinde Bekir Sami Bey, vatanın kurtuluşu için aktif rol almaktan çekinmedi. Mustafa Kemal Paşa ve Rauf Bey'in davetiyle Anadolu'ya geçen tecrübeli bürokrat, Sivas Kongresi itibarıyla Milli Mücadele saflarına dahil oldu. Kendisi bu dönemde, Erzurum Kongresi yapıldığı sırada Sivas'ta bulunuyordu. Buna rağmen, gösterdiği gayret ve önem nedeniyle gıyabında Heyet-i Temsiliye üyeliğine seçildi. Hemen ardından gerçekleştirilen Sivas Kongresi'nde de yine bu heyetin üyeleri arasında yer aldı. Sivas ile Amasya bölgesindeki Çerkes nüfusu üzerinde çok geniş bir etkiye sahipti. Bu toplumsal gücü, kurtuluş mücadelesinin birleştirici unsuru haline getirdi. Tarihe Amasya Mülakatı adıyla geçen görüşmede önemli bir rol oynadı. Bu görüşme, İstanbul Hükümeti ile Anadolu Temsilcileri arasındaki ilk resmi temas olma nitelişi taşıyordu. Bekir Sami Bey, bu tarihi zirvede Mustafa Kemal Paşa ve Rauf Bey ile birlikte hazır bulundu. Heyet-i Temsiliye'nin Ankara'ya taşınmasının ardından gerçekleştirilen son Osmanlı Meclis-i Mebusan toplantısına Amasya Milletvekili olarak katılarak Ankara ile İstanbul arasındaki köprüyü oluşturdu. Ancak İngilizlerin bu meclisi basması üzerine vakit kaybetmeden Ankara'ya dönüp TBMM çalışmalarına dahil oldu. Ankara'daki bu yeni oluşum, onun Türk diplomasisini şekillendireceği yeni bir dönemin başlangıcı oldu.
İlk Dışişleri Bakanlığı ve Londra Konferansı
TBMM bünyesinde kurulan ilk hükümette Dışişleri Bakanı sıfatıyla görev aldı. Bu önemli sıfatla, Ankara Hükümeti adına Sovyetler Birliği'ne giden heyetin liderliğini yaptı. Ardından Türk milletinin bağımsızlık davasını dünyaya duyurmak amacıyla düzenlenen Londra Konferansı delegasyonunun başlanlığını yürüttü. Zirvede Ankara Hükümeti'ni Bekir Sami Bey temsil ederken, İstanbul Hükümeti adına Sadrazam Tevfik Paşa hazır bulunuyordu. Konferansta tarihi bir ana imza atıldı. Tevfik Paşa, Türkiye'nin tek meşru temsilcisinin Ankara Hükümeti olduğunu belirterek söz hakkını Bekir Sami Bey'e bıraktı. Diplomat, konferans boyunca Birleşik Krallık, Fransa ve İtalya Dışişleri Bakanları ile doğrudan diyalog kurdu. Bu temaslar sırasında Ankara'nın resmi onayını almadan bazı özel anlaşmalar parafe etti. Ancak imzaladığı bu anlaşmalar, yeni kurulan devletin hükümranlık haklarına tamamen aykırı hükümler içeriyordu. Bu gelişme, bağımsızlık mücadelesi veren Ankara Hükümeti ve meclis çevrelerinde çok sert tartışmaların fitilini ateşledi. Merkezi yönetimin onayı dışında gerçekleştirdiği bu diplomatik girişimlerin ardından sorumluluğu üzerine alan Bekir Sami Bey, 8 Mayıs 1921 tarihinde dışişleri bakanlığı görevinden ayrıldı.