Bekir Sami Kunduh, Türk diplomasisinin temellerini atan ve TBMM'nin ilk Dışişleri Bakanı olarak tarihe geçen çok yönlü bir devlet adamıdır. 1867 senesinde Osetya'da dünyaya gelen bu seçkin şahsiyet, ömrünü bağımsızlık mücadelesine adayan ve başarılı diplomatik hamleleriyle tanınan bir isimdir. Genç yaşlardan itibaren aldığı nitelikli eğitimle donanan Kunduh, hem Osmanlı İmparatorluğu'nda hem de yeni kurulan Ankara hükümetinde en kritik dış politika hamlelerini yönetmiştir. Milli Mücadele'nin diplomatik cephesini inşa etmek amacıyla Mustafa Kemal Atatürk'ün çağrısına yanıt vererek Anadolu'ya geçen devlet adamı, bağımsızlık savaşının sivil ve siyasi cephesinde en ön saflarda yer almıştır. Onun öyküsü, Kafkas dağlarından başlayıp İstanbul ve Paris üzerinden Ankara'nın yönetim merkezine uzanan, vatanseverlikle yoğrulmuş bir ömür sunmaktadır.
Kuzey Kafkasya'dan Payitahta: İlk Yıllar ve Eğitim Hayatı
Bekir Sami Bey'in yaşam yolculuğu henüz bebeklik çağında büyük bir coğrafi değişimle başladı. Henüz bir yaşındayken ailesi, yurtları olan Kuzey Kafkasya'dan göç ederek Anadolu topraklarına sığındı. Babası, askeri dehasıyla öne çıkan Musa Kunduh Paşa idi. Osetya'da general, Osmanlı'da ise Paşa rütbesiyle orduya hizmet etmiş bu saygın askerin gölgesinde büyüyen Bekir Sami, babasının disiplinini ve vatan sevgisini miras edindi. Eğitim hayatına büyük önem verilen genç Sami, dönemin en gözde öğretim kurumu olan Galatasaray Lisesi'ne kabul edildi. Buradaki parlak eğitim döneminin ardından hedefini yurt dışına çevirerek Fransa'ya gitti.
Bekir Sami Bey'in Osmanlı İmparatorluğu bünyesinde başarıyla yönettiği idari bölgeler ve diplomatik merkezler şunlardır:
- Petersburg Elçiliği bünyesindeki diplomatik görevler
- Amasya Mutasarrıflığı
- Van, Bursa ve Halep vilayetlerindeki valilik makamları
Paris'te siyaset bilimi eğitimi görerek modern dünyanın diplomasi metotlarını yakından inceleme şansı buldu. Eğitimini tamamladıktan sonra Osmanlı bürokrasisinde hızla yükselen genç diplomat, Petersburg Elçiliği bünyesinde görev alarak uluslararası ilişkilerde tecrübe kazandı. Ardından yurt içine dönerek sırasıyla Amasya Mutasarrıflığı yaptı. İlerleyen yıllarda ise Van, Bursa ve Halep gibi imparatorluğun can damarı olan büyük eyaletlerde vali sıfatıyla idari yeteneklerini sergiledi.
Milli Mücadelenin Diplomatik Kalesi ve Dışişleri Bakanlığı
Anadolu, işgalci güçlerin pençesinde zor günler geçirirken, Osmanlı İmparatorluğu'nun bu birikimli bürokratı için yeni bir dönem başlıyordu. Mustafa Kemal Atatürk'ün yaptığı tarihi çağrıya hiç düşünmeden yanıt veren Bekir Sami Bey, birikimini vatanın kurtuluşuna hasretmek üzere Anadolu yollarına düştü. Kurtuluş mücadelesinin en kritik dönemeçleri olan Sivas Kongresi ve Erzurum Kongresi'nde aktif roller üstlendi. Bu tarihi kurultaylarda Heyet-i Temsiliye üyesi seçilerek milli iradenin temsilcileri arasında yerini aldı. Anadolu'da yükselen yeni idare ile İstanbul'daki Osmanlı idaresi arasındaki ilk resmi ve hassas diplomatik temasları da elçi sıfatıyla o yürüttü.
Tarihin akışı hızlanırken Bekir Sami Bey, Amasya Milletvekili olarak Osmanlı'nın son Meclis-i Mebusan toplantılarına iştirak etti. Ancak İstanbul'un fiilen işgal edilmesi ve İngiliz askeri güçlerinin meclis oturumlarını zor kullanarak dağıtması üzere rotasını hemen Ankara'ya çevirdi. Bu vahim olay sonrasında İstanbul ile olan tüm idari ve hukuki bağlarını tamamen kopardı. Ankara'da filizlenen yeni devlet yapısında, TBMM bünyesinde teşkil edilen ilk hükümetin Dışişleri Bakanı unvanını aldı.
Bu yeni ve onurlu görevinde Türk milletinin haklı sesini dünyaya duyurmak için kolları sıvadı. Genç devletin uluslararası alandaki ilk büyük sınavı olan Londra Konferansı'nda Türk heyetine başkanlık ederek ülkeyi başarıyla temsil etti. Ne var ki, konferans esnasında Ankara hükümetinin resmi onayını ve bilgisini almadan gerçekleştirdiği bazı mutabakatlar ve diplomatik girişimler, Ankara'da ciddi tartışmalara yol açtı. Oluşan yoğun tepkiler ve siyasi anlaşmazlıklar neticesinde, 8 Mayıs 1921 tarihinde bakanık görevinden kendi isteğiyle istifa ederek meclis çalışmalarına ara verdi.
Siyasi Kırılmalar ve Siyaset Sahnesinden Çekiliş
Bakanlık makamından ayrılmış olmasına rağmen, engin dış politika tecrübesi ve hem yurt içine hem de yurt dışında sahip olduğu yüksek saygınlık nedeniyle devlet kademesindeki önemi azalmadı. Vatanın kurtuluşu adına onun vizyonuna ihtiyaç duyan Mustafa Kemal Atatürk, Bekir Sami Bey'i çeşitli diplomatik görevler kapsamında Avrupa ülkelerine iki kez özel temsilci olarak gönderdi. Bu süreçte diplomasi trafiğini sürdüren Bekir Sami Bey, ayrıca TBMM'nin ilk iki yasama döneminde de Tokat Milletvekili olarak parlamento çatısı altında milletine hizmet etmeye devam etti.
Cumhuriyetin ilanının ardından yeni siyasi arayışlar içerisine giren tecrübeli devlet adamı, Türkiye'nin ilk muhalefet partisi olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurucuları arasında yer aldı. Ancak bu demokratik hamle, yakın tarihimizin en fırtınalı süreçlerinden birine denk geldi. Siyasi tarihe İzmir Suikastı olarak geçen ve büyük yankı uyandıran elim hadisenin akabinde, partinin kurucu kadrosu ile birlikte Bekir Sami Bey de yargı sürecine dahil edildi. Mahkeme safahatının sonunda suçsuzluğu kesin olarak anlaşıldı ve mahkemeden beraat etti. Buna rağmen, ömrünü adadığı vatanında böyle bir suçlamayla karşı karşıya kalmayı gururuna yediremeyen onurlu diplomat, aktif siyaset sahnesinden tamamen çekilme kararı aldı. Yaşamının son yıllarını sessizlik içinde geçiren değerli devlet adamı, 1933 yılında İstanbul'da, 66 yaşında hayata gözlerini yumdu.