Prof. Dr. Ayten Arcasoy, Türkiye'de hematoloji ve onkoloji alanlarının kurumsallaşmasında büyük roller üstlenmiş, tıp dünyasına yön veren öncü bir bilim insanıdır. 15 Eylül 1929'da Isparta'da dünyaya gelen Arcasoy, babasının subaylık görevi nedeniyle Erzurum ve Bursa gibi farklı şehirlerde eğitim hayatına başlamış, ardından Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi'ne girmeyi başarmıştır. Çocuk sağlığı ve kan hastalıklarıyla mücadele amacıyla hayatını adadığı akademik çalışmalarını Ankara'da yürütmüş, 16 Temmuz 2016'da vefat etmiştir. Akademik hayatı boyunca pek çok ilke imza atan Arcasoy, ülkemizde modern pediatrik hematoloji laboratuvarlarının kurulmasını sağlayarak binlerce çocuğun hayatına dokunmuş ve kalıtsal kan hastalıklarının önlenmesi için yasal düzenlemelerin yapılmasına öncülük etmiştir.
Eğitim Hayatı ve Akademik Kariyeri
Ayten Arcasoy'un çocukluk yılları, İstiklal Madalyası sahibi subay babası İsmail Hakkı Akyürek'in görev yerleri doğrultusunda şekillendi. İlkokul eğitimine Erzurum kentinde adım atan Arcasoy, ortaokul yıllarını ise Bursa'da geçirdi. Gençlik döneminde eğitim hayatını sürdürmek için Türk Eğitim Derneği tarafından sağlanan lise bursunu kazandı. Bu kıymetli burs sayesinde lise eğitimini tamamlayarak Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi'ne girdi. 1953 yılında tıp fakültesinden başarıyla mezun oldu. Aynı üniversitede uzmanlık eğitimine devam ederek 1956 yılında uzmanlık unvanını almayı başardı. Akademik kariyer basamaklarını kararlılıkla tırmanan bu başarılı hekim, 1968 yılında doçentliğe yükseldi. Çalışmalarını hız kesmeden sürdürerek 1973 senesinde profesörlük kadrosuna atandı. Uzun yıllar süren yoğun akademik çalışmalarının ardından, 1995 senesinde kendi isteğiyle emekliye ayrıldı.
Modern Pediatrik Hematoloji Laboratuvarının Kuruluşu
Ankara Üniversitesi bünyesindeki Çocuk Kliniğinin kuruluş ve yerleşim aşamalarında aktif görev alan Ayten Arcasoy, klinikte modern bir hematoloji laboratuvarı açılması fikrini hayata geçirmek için uluslararası bilim insanıyla temas kurarak hazırlıklara başladı. Bu süreçte Hematoloji ve Onkoloji bölümünde kapsamlı bir araştırma laboratuvarı açılması düşüncesi üzerinde yoğunlaştı. Hedefini gerçekleştirmek amacıyla, hemoglobin konusunda dünya çapında tanınan Washington Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Virginia Minnich'i Türkiye'ye davet etti. 1964 ve 1965 yıllarında Prof. Minnich ile birlikte çalıştı. Bu işbirliği sayesinde Çocuk Hastalıkları Kliniği bünyesinde modern bir Pediatrik Hematoloji Laboratuvarı kuruldu. Bu yeni laboratuvarın tüm sorumluluğu Arcasoy'a aitti.
Kurulan laboratuvarda özellikle kırsal kesimde yaygın görülen toprak ve kil yeme alışkanlığının neden olduğu demir ile çinko eksiklikleri üzerine kapsamlı araştırma projeleri yürütüldü. Bu alışkanlığın yol açtığı demir ve çinko eksiklikleri üzerine yoğun projeler gerçekleştirdi. Ayrıca talasemi hastalığı ve anormal hemoglobin konularını da inceleme alanına dahil etti. Bu laboratuvarın yürüttüğü kapsamlı çalışmalar Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) tarafından da desteklendi. Devlet desteği ve bilimsel başarılar sayesinde 1975 yılında Pediatrik Hematoloji ve Onkoloji Ünitesi resmen kuruldu. Sonraki yıllarda çalışmalarını eser elementler ve çinko eksikliği üzerine yoğunlaştıran Arcasoy, yeni bir araştırma ünitesi kurdu. Kurulan bu özel ünitenin başkanlık görevini de kendisi yürüttü. Bu yeni ünitede Türk toplumundaki anormal hemoglobinlerin tespiti için özverili çalışmalar yaptı. Bu araştırmalar sırasında Hemoglobin J Ankara başta olmak üzere çok sayıda anormal hemoglobin türü ilk kez belirlendi.
Toplumsal Mücadele ve Talasemi Derneği
Prof. Dr. Ayten Arcasoy, bilimsel çalışmalarını laboratuvar sınırlarının dışına taşıyarak toplumsal bir sorumluluğa dönüştürdü. Kalıtsal kan hastalıklarıyla mücadeleyi toplumsal boyuta taşımak isteyen başarılı bilim insanı, hastaları ve aileleri bir araya getirecek olan Ankara Thalassemia Derneği'nin kurulmasında öncü roller üstlendi. 1989 yılından 2005 yılına kadar bu derneğin başkanını yürüterek hastalara rehberlik yaptı. Klinik çalışmalarında ise teşhis kalitesine büyük önem verirdi. Kan hastalıklarının doğru biçimde teşhis edilmesi sürecinde mikroskobik incelemelerin taşıdığı hayati önemi her ortamda vurguladı. İyi hazırlanan kan yaymalarının deneyimli ve son derece dikkatli hekimlerce mikroskop altında incelenmesini bizzat uygulardı. Bu amaçla 1983 yılında kliniğe beş başlı modern bir eğitim mikroskobu kazandırdı. Bu özel mikroskop, günümüzde de genç hekimlerin eğitiminde kullanılmaktadır. Arcasoy'un en büyük başarılarından biri de yasal alanda gerçekleşti. Talasemi ve hemoglobinopati hastalıklarının önüne geçmek için 1993 yılında TBMM'de önemli bir kanun tasarısı hazırladı. Kalıtsal Kan Hastalıkları ile Mücadele kanununun meclisten geçmesini sağlayarak çok önemli bir hedefine ulaştı. Bu yasal düzenleme sayesinde şu illerde modern talasemi merkezleri kuruldu:
- Antalya
- Antakya
- Mersin
- Muğla