Türk tiyatro ve sinema dünyasının en verimli ve ��retken öncülerinden biri olan Avni Dilligil, 1 Ocak 1908 tarihinde Lübnan'a bağlı Hayfa şehrinde dünyaya gözlerini açtı. Büyülü sahne dünyasına duyduğu sönmeyen sevdasıyla engelleri tek tek aşan bu büyük usta, yaşamını tamamen sanata adayarak adını Türk kültür tarihine altın harflerle yazdırdı. Trabzon eşrafından, demiryolu memuru Ramiz Bey ile Servinaz Hanım’ın ilk evladı olan sanatçı, babasının mesleği dolayısıyla çocukluk y��llarını Hayfa'dan Edirne'ye, Samsun'dan Batum'a kadar farklı şehirlerde geçirmek zorunda kaldı. İlköğrenimini İstanbul’daki Sant Bazil Fransız okulunda bitirirken, Mercan İdadisi’nde okuduğu sıralarda sık sık Şehzadebaşı'na kaçıp sahne devlerini izliyordu. Gençlik yıllarında Vefa kulübünde futbol koşturan bu yetenekli delikanlının hayalleri, yeşil sahalardan çok localardaydı.
Sahnelerden Fabrika Atölyelerine Uzanan Tutku Dolu Yıllar
1924 yılında babasının tayiniyle Samsun yolunu tutan genç Avni, burada tiyatro çalışmalarının ilk tohumlarını serpti. Samsun Türk Ocağı çatısı altında Abdülhak Hamit Tarhan'ın 'Eşber' piyesinde rol alarak ilk sahne tozunu yuttu. Ardından ünlü yönetmen Muhsin Ertuğrul’dan izlediği 'Cehennem' oyununu kendi yönetimiyle sahneye taşıdı. Oğlunun sanat aşkına karşı duran babası, onu cezalandırmak adına yaz aylarında lokomotif atölyesine çırak verdi. Fakat orada çalışırken Samsun'a turneye gelen Darülbedayi topluluğunu izledi. Bu gösteriler, onun İstanbul’a kaçma kararını iyice perçinledi. Galata’da köhne bir otel odasında başlayan profesyonel arayışları, tuluat tarzının kendisine göre olmadığını fark etmesiyle farklı bir yöne evrildi.
1925 yılında Eskişehir Cer Atölyeleri'nde tornacı olarak çalışmaya başladı. Ancak tiyatro tutkusu içten içe yanmaya devam ediyordu. Nitekim iki yıl sonra İstanbul Şehir Tiyatroları’nın sınavını kazanarak profesyonel kadroya girdi. 1927 senesinde Şehir Tiyatrosu'nda sergilenen 'Hamlet' oyununda figüran olarak sahneye ilk adımını attı. Aynı dönemde 'Muhlis’in Çocukları' ve 1929 yılında 'Süreyya Opereti'nde görevler aldı. Raşit Rıza topluluğuna katılması ise kariyerinin asıl dönüm noktası oldu. Bu grupta sergilenen 'Kamelyalı Kadın' oyunundaki 'Arman Duval' karakteriyle sanat camiasında adını duyurmayı başardı.
Türk Sahnesini Yurt Dışına Taşıyan Vizyoner Bir Sanatçı
1933 yılında Raşit Rıza ile birlikte çıktıkları bir Ankara turnesi, sanatçının özel yaşamında yeni bir sayfa açtı. Ankara Halkevi Tiyatrosu'nda sahne alan meslektaşı Nezahat Tanyeri ile burada yolları kesişti ve hayatlarını birleştirdiler. Çift, 1934 yılında Şehir Tiyatroları bünyesine katıldı. Bu birliktelikten Erhan Dilligil adında bir erkek çocukları dünyaya geldi. Çift, Ankara'da kurulması planlanan Şehir Tiyatrosu girişimi için tekrar yola koyulsa da proje hayata geçirilemedi. 1937 yılında Atatürk'ün emri ve Başbakan Celal Bayar'ın görevlendirmesiyle tarihi bir misyon üstlendiler.
Genç Türkiye Cumhuriyeti'nin sanatını tanıtmak amacıyla Suriye ve Irak topraklarını kapsayan geniş bir Yakın Doğu turnesine çıktılar. Askerlik vazifesinin ardından 1938'de Ankara Radyosu bünyesindeki temsil kolunda görev aldı. Çocuk Esirgeme Kurumu ��atısı altında Hintli edebiyatçı Tagore'un 'Mektup' isimli eserini çocuklarla buluşturdu. 1938 yılında sinema dünyasıyla ilk temasını gerçekleştirdi. Atatürk devrimlerini işleyen 'Doğan Çavuş' filminde başrolü üstlendi. Sanatçı, 1940'ta yuvası sayılan İstanbul Şehir Tiyatrosu'na geri döndü. Hemen ardından 'Kahveci Güzeli' yapımıyla beyaz perdedeki varlığını sürdürdü.
Sinema Perdesinde ve Tiyatro Kulislerinde Bırakılan İzler
Avni Dilligil, dur durak bilmeyen yaratıcı enerjisiyle 1942 yılında eski Fransız Tiyatrosu binasında Ses Tiyatrosu ve Opereti’ni kurarak yönetmenliğe yoğunlaştı. Amerikan Kız Koleji bünyesinde 'Elektra' oyununu başarıyla sahneye taşıdı. Yaşanan görüş ayrılıkları sebebiyle Ses Opereti'nden ayrılarak kendi adını taşıyan tiyatro topluluğunu hayata geçirdi. Kısa süre sonra eski ustası Raşit Rıza ile güçlerini birleştirdi. İzmir Şehir Tiyatrosu'nun kurucu genel sanat yönetmenliğini üstlenerek Ege’de tiyatro meşalesini yaktı.
1950 yılında 'Oğlum İçin' filmiyle kamera arkasına geçerek sinema yönetmenliğine adım attı. 1951 yılında 'Bizim Tiyatro' isimli yeni bir oluşumla Anadolu ve Kıbrıs turnelerine çıktı. Bu turnede Cevat Fehmi Başkut'un 'Sana Rey Veriyorum' adlı oyununu sahneledi. 1953 yılında İstanbul Üniversitesi Talebe Birliği Gençlik Tiyatrosu'nun yönetmenliğini yaptı. Bu toplulukla birlikte Pascal Karlos Magno'nun 'Yarın Başka Olacaktır' oyununu sahneye koydu. Bu başarılı yapım, 1954 yılında Almanya'nın Erlangen şehrindeki Uluslararası Üniversiteler Tiyatro Festivali'nde birincilik ödülü kazandı.
Sanat hayatı boyunca birçok topluluğun kuruluşuna öncülük eden Avni Dilligil'in kurduğu veya yönettiği başlıca tiyatrolar şunlardır:
- Ses Tiyatrosu ve Opereti (1942)
- Avni Dilligil Tiyatrosu (1944)
- İzmir ��ehir Tiyatrosu (1946 - Genel Sanat Yönetmeni)
- Bizim Tiyatro (1951)
- Çığır Sahne - Saat 6 Tiyatrosu
- Ara Tiyatro (1956)
- Halk Tiyatrosu (1963)
1956 yılında Belkıs Dilligil ile hayatını birleştiren sanatçının bu evlilikten gelecekte Devlet Tiyatroları Genel Müdürü olacak oğlu Rahmi Dilligil ile kızı Çi��ek Dilligil dünyaya geldi. 1960 yılında İstanbul Şehir Tiyatrosu'na dönen usta, 1963 senesinde Aksaray Saydan pasajında Halk Tiyatrosu'nu kurdu. 1967 yılında adını Avni Dilligil Tiyatrosu olarak değiştirdiği toplulukla Anadolu turnesine çıktı. Kadroda kız kardeşi Aliye Rona ile çok sayıda usta sanatçı yer alıyordu. 1969 yılında Anadolu turnesi dönüşünde kızı Çiçek Dilligil doğdu. Hayatı boyunca 350'den fazla sinema filminde rol üstlenen, dört senaryoya imza atan bu dev çınar, seslendirme sanat��ısı olarak da çalıştı. 21 Mayıs 1971 akşamı İstanbul’da sergilenen 'Merdiven' oyununun hemen ardından müdüriyet odasında geçirdiği kalp krizi sonucu 63 yaşında yaşama gözlerini yumdu. Sanatçının adı Mecidiyeköy’de bir sokakta yaşatılmaya devam ediyor. Anısına ailesi tarafından 1977'den itibaren düzenlenen Avni Dilligil Tiyatro Ödülleri, sekiz farklı dalda çeyrek asrı aşkın bir süre dağıtıldıktan sonra 2003 yılında sonlandırıldı.