Bosna-Hersek'in kuzeybatısındaki Bosanski Šamac kasabasında 8 Ağustos 1925 tarihinde doğan Boşnak lider Aliya İzzetbegoviç, ömrünü adadığı bağımsızlık ve inanç mücadelesiyle modern Avrupa tarihinin en önemli devlet adamlarından biri olmuştur. Mustafa ve Hiba çiftinin beş çocuğundan biri olarak dünyaya gelen İzzetbegoviç, genç yaşlardan itibaren halkının kimliğini koruma mücadelesine öncülük etti. 3 Mart 1992 ile 14 Mart 1996 yılları arasında bağımsız Bosna-Hersek'in ilk cumhurbaşkanı unvanıyla görev yapan bilge lider, 19 Ekim 2003 tarihinde hayata gözlerini yumana dek hem kalemiyle hem de siyasi duruşuyla tarihin akışını değiştirdi.
Gençlik Yılları ve İlk Hapis Cezaları
Ailesi üç yaşındayken Saraybosna'ya göç eden İzzetbegoviç, eğitim hayatına buradaki bir Alman lisesinde devam etti. Müslüman kimliğinin sorgulandığı ve Müslümanları Avrupa'ya sonradan girmiş yabancılar gibi gören bir çevrede büyüdü. Henüz 16 yaşındayken İslami konulara duyduğu ilgiyle arkadaşlarıyla birlikte dini konuları tartışmak üzere Mladi Muslimani (eğitim ve hayır işlerini yürüten Müslüman Gençler Kulübü) topluluğunu kurdu. Bu yapı, eğitim ve yardım faaliyetlerine öncülük eden bir kuruluşa dönüştü. Genç kızlar için özel bir birim oluşturan kulüp, İkinci Dünya Savaşı esnasında ihtiyaç sahiplerine yardımlar ulaştırdı.
Savaşın ardından 13 Ocak 1946'da bağımsızlıgına kavuşan ülkede Komünist Parti yanlıları yönetimi ele geçirdi. Saraybosna'da askerlik vatan borcunu ödediği sırada din bilincini canlandırma faaliyetleri yürüttüğü gerekçesiyle tutuklanan İzzetbegoviç, Askeri Mahkeme tarafından üç yıl hapis cezasına çarptırıldı. 1949 yılında tahliye edildikten sonra ziraat fakültesine kaydoldu. Buradaki iki yıllık eğitimin ardından ayrılarak hukuk fakültesini başarıyla bitirdi. Avukatlik sınavını geçtikten sonra, 1962 yılında Saraybosna'daki bir şirkette hukuk danışmanlığı yapmaya başladı.
Manifesto, Düşünsel Mücadele ve Hapis Yılları
Yugoslavya'nın yönetimine 13 Ocak 1953'te Josip Broz Tito'nun gelmesiyle baskılar artsa da 1974 anayasasıyla din üzerindeki devlet kontrolü kısmen hafifletildi. Bu dönemde açılan cami ve medreseler, Müslümanlar arasında uzlaşı sağlanmasını hızlandırdı. Aliya İzzetbegoviç, Bosna Hersek İslam Birliği bünyesindeki Preporod gazetesinin yanı sıra Takvim ve Glasnik gibi bültenlerde görüşlerini yayımladı. Makalelerini, çocukları Leyla, Sabina ve Bakir'in baş harflerinden oluşan LSB takma adıyla imzalıyordu.
Tito'nun 4 Mayıs 1980'deki ölümünün ardından altı federal eyaletin başkanlarının dönüşcümlü yönetimi kararı alındı. Bu süreçte yazarın oğlu, babasının makalelerini 1983 yılında İslamî Manifesto adıyla kitaplaştırdı. Kitap yüzünden 'hakim sistemi değiştirmek ve Bosna-Hersek'i İslami devlete dönüştürmek için çalışmak'la suçlanan İzzetbegoviç tutuklandı. Mahkemece 14 yıl hapis cezasına çarptırılması, eserinin tüm ülkede duyulmasına ve büyük yankı uyandırmasına yol açtı. Cezası Yargıtay kararıyla 11 yıla düşürüldükten sonra, 1988 yılında çıkan afla hürriyetine kavuştu.
Savaş, Bağımsızlık ve Cumhurbaşkanlığı
Zindandan çıktıktan sonra Demokratik Eylem Partisi (SDA) siyasi hareketini başlatan İzzetbegoviç, 5 Aralık 1990 genel seçimlerini kazanarak cumhurbaşkanlığı görevine geldi. 1 Mart 1992 referandumu sonrasında bağımsızlık ilan edildi ve 3 Mart 1992 tarihinde bağımsız cumhuriyetin cumhurbaşkanı oldu. Bağımsızlık sonrası Sırplar, Müslüman yönetime karşı savaş açtı. Önemli şehirlerin şiddeyle işgal edildiği bu katliam hareketinde camiler başta olmak üzere tarihi miras hedef alındı. Bu acı dönemde bir milyona yakın Müslüman göç etmek zorunda kaldı.
1994 yılı sonuna gelindiğinde can kaybı 250 bini, göç edenlerin sayısı ise bir milyonu aşmıştı. Savaş, 1995 yılında ABD tarafından dayatılan Dayton Anlaşması ile sonlandı. İzzetbegoviç, anlaşmayı 'Bu adil bir barış değil, ancak savaşın sürmesinden daha iyidir' sözleriyle değerlendirdi. Yaşadığı sağlık sorunları nedeniyle 14 Mart 1996 tarihinde cumhurbaşkanlığını bırakmak zorunda kalan bilge lider, 14 Şubat 2000 - 14 Ekim 2000 tarihleri arasında Bosna-Hersek Devlet Başkanlığı Konseyi'nin ilk başkanı olarak vazife yaptı. 2000 yılında konseydeki görevinden, 2001 yılında ise SDA genel başkanlığından çekilerek partinin fahri başkanı ilan edildi.
Vefatı, Ailesi ve Eserleri
1949 yılında Halida İzzetbegoviç ile dünyaevine giren liderin bu evlilikten Bakir, Leila ve Sabina adlarında üç evladı oldu. İkinci evliliğini Melika Salihbegoviç ile yapan Aliya İzzetbegoviç, 19 Ekim 2003 tarihinde Saraybosna'da 78 yaşında vefat etti. Ölümünün öncesinde son görüştüğü yabancı lider Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan oldu. İzzetbegoviç'in hayatı ve özgürlük çabası, 2018 yılında TRT tarafından yapılan Alija dizisi ile ekranlara taşındı. Düşünürün yayımlanan kitapları:
- Konuşmalar
- İslam Deklarasyonu ve İslamî Yeniden Doğuşun Sorunları
- Tarihe Tanıklığım
- Özgürlüğe Kaçışım: Zindandan Notlar
- Doğu ve Batı Arasında İslam (1983)
- İslamî Manifesto (1970)
Devlet adamının başlıca önemli sözleri, verdiği varoluş mücadelesinin derinliklerini göstermektedir:
- 'Her şeye kadir olan Allah’a andolsun ki köle olmayacağız.'
- 'Ölmeye hazır olan insanlar, ölmeye hazır olmayanlara karşı galip gelirler.'
- 'Bir kelimeyi hiç aklınızdan çıkarmayın: Devlet. Devletsiz bir millet boşluğa düşer, rüzgarda savrulup gider.'
- 'Nefrete nefretle cevap vermeyin. Bosna için nefret çıkmaz sokaktır.'
- 'Din hurafeleri yok etmezse, hurafeler dini yok eder.'