Aliya İzzetbegoviç (Boşnakça: Alija Izetbegović), 8 Ağustos 1925'te Bosanski Šamac kasabasında doğan Boşnak siyasetçi, avukat, İslam filozofu ve yazardır. 1992'de bağımsızlığını yeni kazanan Bosna-Hersek'in Cumhurbaşkanlığı Konseyi'nin ilk başkanı oldu. 1996'ya kadar bu görevi yürüttü, sonra 2000'e kadar Bosna-Hersek Cumhurbaşkanlığı üyeliği yaptı. Demokratik Eylem Partisi'nin kurucusu ve ilk başkanıdır. En önemli kitapları "Doğu ile Batı Arasında İslam" ve "İslam Deklarasyonu"dur.
Ailesi ve yetişmesi
Mustafa İzzetbegoviç ile Hiba'nın beş çocuğunun üçüncüsüdür. Ailesi, 1868'de son Osmanlı birliklerinin Sırbistan'dan çekilmesinin ardından Bosna Vilayeti'ne taşınan Belgradlı eski bir aristokrat olan Izet-beg Jahić'in soyundan gelen seçkin ama yoksul bir aileydi. Baba tarafından dedesi Alija, Üsküdar'da askerlik yaparken bir Türk olan Sıdıka Hanım ile evlendi. Muhasebeci olan babası Birinci Dünya Savaşı'nda İtalya Cephesi'nde Avusturya-Macaristan Ordusu için savaşmış ve ağır yaralanmıştı. Babası 1927'de iflasını ilan etti ve aile ertesi yıl Saraybosna'ya taşındı; İzzetbegoviç burada laik bir eğitim aldı.
Savaş ve komünist rejim yılları
1941'de Müslüman Kardeşler'den esinlenen İslamcı örgüt Genç Müslümanlar'ın (Mladi Muslimani) kurulmasına yardım etti. Bazıları onun Waffen-SS Handschar Tümeni'ne katıldığını iddia etti; ailesi iddiayı reddetti ve komünist partizanlar içinde olduğunu söyledi. 1944 ortasında Sırp kralcı Çetnikler tarafından gözaltına alındı, ancak büyükbabasının 1914'te kırk Sırp'ın kurtarılmasındaki rolü nedeniyle serbest bırakıldı. Savaştan sonra Yugoslav komünistleri tarafından tutuklandı; 1946'da Nazilerle işbirliği suçlamasıyla üç yıl hapis cezasına çarptırıldı. Hapsedilmeden önce Saraybosna Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nden hukuk diploması almıştı. Politik İslam'ı savunduğu ve ateizme karşı olduğu için komünist yöneticilerin önemli hedeflerinden biri oldu; 1949'da İslamcılık suçlamasıyla beş yıl hapis cezası çekti. 1983'te oğlunun makalelerini "İslami Manifesto" adıyla yayımlamasının ardından "mevcut sistemi değiştirmek ve Bosna-Hersek'i İslami devlete dönüştürmek için çalışmak"la suçlanarak yargılandı ve 14 yıl hapse mahkûm edildi; ceza 11 yıla indirildi ve 1988'de bir aftan yararlanarak serbest kaldı. Hapisteyken "Doğu ve Batı Arasında İslam" kitabı bir arkadaşı tarafından yayımlandı ve geniş yankı uyandırdı.
Siyasi mücadele ve savaş
Hapisten çıktığında komünist rejimler çöküş döneminde idi. Bosna-Hersek'te Demokratik Eylem Partisi'ni (SDA) kurdu. Parti 5 Aralık 1990 seçimlerini kazandı ve İzzetbegoviç cumhurbaşkanı oldu; SDA parlamentoda 86 sandalye aldı. Bosna-Hersek, 1 Mart 1992 referandumunda halkın yüzde 62,8'inin oyuyla bağımsızlığını ilan etti. Sırplar hemen ardından savaş başlattı; 1994 sonunda iç savaş 250.000'den fazla can almış, bir milyondan fazla kişiyi göçe zorlamıştı. İzzetbegoviç önce temkinli bir politika izledi. Direnişe İslam dünyasından destek geldi. Baskılar ve eşit olmayan savaş koşulları karşısında 1995'te ABD'nin dayattığı Dayton Anlaşması'nı kabul etti; anlaşma 14 Aralık 1995'te Paris'te imzalandı. Anlaşma toprakların yüzde 51'ini Müslümanlara ve Hırvatlara, yüzde 49'unu Sırplara veriyordu. Hastalık nedeniyle 14 Mart 1996'da başkanlık görevini bırakmak zorunda kaldı.
Eserleri
Bergson'un "Yaratıcı Evrim"i, Kant'ın "Saf Aklın Eleştirisi" ve Spengler'in "Batı'nın Çöküşü"nden etkilendi; Hermann Hesse'yi sevdi. Eserleri arasında "İslam Manifestosu", "İslam Deklarasyonu ve İslami Yeniden Doğuşun Sorunları", "Doğu ve Batı Arasında İslam", "Tarihe Tanıklığım" (anı), "Özgürlüğe Kaçışım: Zindandan Notlar", "Konuşmalar" ve "Köle Olmayacağız" bulunur.
Benzer kişiler
- Barack Obama (Siyasetçi)
- Kemal Anadol (Siyasetçi)
- Muhammed Musaddık (Siyasetçi)
- Rauf Denktaş (Siyasetçi)
- Selahattin Demirtaş (Siyasetçi)
- Levent Ersöz (Siyasetçi)
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Aliya İzzetbegoviç maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.