Laz dili ve kültürü üzerine yaptığı derin ve özgün araştırmalarla adını duyuran filolog ve tarihçi Ali Tandilava, 28 Kasım 1913 tarihinde o dönem Rus İmparatorluğu sınırlarında yer alan Sarpi köyünde dünyaya geldi.
Yaşamını halkının dil mirasını korumaya adayan bu değerli bilim insanı, gerçekleştirdiği kapsamlı çalışmalarla kültürel bir köprü kurmayı başardı.
Onun en önemli başarısı, günümüzde de değerini koruyan en geniş kapsamlı Lazca-Gürcüce sözlüğü literatüre kazandırmış olmasıdır.
Bu sözlük çalışması onun akademik kariyerinin adeta taç çizgisi oldu.
Sınırda Başlayan Yaşam ve Eğitim Yılları
Tandilava, ilerleyen dönemlerde yarısı Gürcistan yarısı Türkiye sınırları içerisinde kalacak şekilde bölünen Sarp köyünde çocukluğunu geçirdi.
O yıllarda köyde Gürcüce okul bulunmuyordu.
Bu eğitim eksikliği nedeniyle genç araştırmacı, 1925 yılına kadar Türkçe eğitim veren yerel bir okulda öğrenim gördü.
Eğitimine daha akademik düzeyde devam etmek isteyen Tandilava, yatılı okul olanaklarından yararlanmak amacıyla 1928 yılında Gürcistan'a taşındı.
Dil bilimi onun en büyük tutkusuydu.
Bu büyük tutku, genç akademisyenin Tiflis Üniversitesi Doğu Kafkas Dilleri Fakültesi'ne girmesine vesile oldu.
Buradaki başarılı ve yoğun geçen eğitim sürecinin ardından, 1941 yılında üniversiteden mezun olmayı başardı.
Köy Okulunda Eğitimcilik ve Saha Çalışmaları
Mezuniyetinin hemen ardından memleketine dönen Tandilava, 1942 ile 1949 yılları arasında doğduğu köyün okulunda çalışmaya başladı.
Burada hem Gürcüce öğretmenliği hem de okul müdürlüğü görevlerini üstlenerek köyün çocuklarına ışık tuttu.
Genç nesillere dil bilincini aşılamayı hedefledi.
Zorunlu bir aranın ardından 1952 yılında görevine geri dönen araştırmacı, emekli olduğu 1973 senesine kadar bu okulda müdürlüğ ve öğretmenlik yapmayı sürdürdü.
Eğitimcilik yılları boyunca hem idari işleri yürüttü hem de araştırmalarına veri topladı.
Köy okulunda geçirdiği bu uzun hizmet süreci boyunca Tandilava, sadece bir idareci olmakla kalmayıp aynı zamanda Laz halk edebiyatı ve folkloru üzerine saha çalışmaları da yürüttü.
Kültürel İş Birlikleri ve Yayınlar
Tandilava, akademisyen Muhammed Vanilişi ile birlikte kaleme aldığı "Lazeti" (ლაზეთი) isimli kitabı 1964 yılında yayımlayarak Laz halkının geçmişini kayıt altına aldı.
Bu ortak çalışma, Laz tarihine dair önemli bir başvuru kaynağı haline geldi.
Bu kıymetli kaynak, Hayri Hayrioğlu tarafından Türkçeye çevrildi ve 1992 yılında "Lazların Tarihi" başlığıyla ülkemizde okurlarla buluştu.
Eser, Türkiye'deki araştırmacılar için de değerli bir rehber oldu.
Laz Diline Adanan Ömür ve Büyük Sözlük
Ali Tandilava için asıl büyük mücadele ve hayatının odak noktası sözlük yazımıydı.
En büyük hayali kapsamlı bir sözlüktü.
Bu devasa eseri tamamlayabilmek adına ömrünün neredeyse yarısını sadece bu çalışmaya adadı.
Ünlü filolog, 1949 yılından hayatını kaybettiği 1985 senesine kadar Lazca-Gürcüce sözlük çalışması üzerinde durmaksızın çalıştı.
Bu eşsiz sözlük çalışması şu nitelikleri barındırmaktadır:
- İçerisinde tam 22.590 kelime barındırması
- Her kelimenin cümle içinde kullanım örneklerini sunması
- Laz halkının folklorik ve dilsel yapısını yansıtması
Yüzüncü Yıl Mirası ve Yayın Süreci
Büyük araştırmacının vefatından sonra geriye kalan bu devasa sözlük mirası, 2009 yılında Merab Çuhua tarafından düzenlenerek elektronik ortamda yayımlandı.
Bu dijital yayın, sözlüğün geniş kitlelere ulaşmasını sağladı ve kaybolmasını engelledi.
Çalışmalar doğumunun yüzüncü yılında hız kazandı.
Merab Çuhua, Natela Kutelia, Lali Ezugbaia ve Lile Tandilava'nın ortak çabasıyla hazırlanan eser, "Lazca Sözlük" (ლაზური ლექსიკონი) adıyla basıldı.
Büyük emeklerle hazırlanan bu anıtsal baskıya, yazarın ömrü boyunca derlediği kendi çalışmalarının yanı sıra bazı folklorik-etnografik kitaplar ve Lazca ders kitaplarından seçilen yeni kelimeler de dahil edilerek içerik zenginleştirildi.
Böylece ortaya, Laz dilinin tüm renklerini ve zenginliğini barındıran anıtsal bir çalışma çıkarılmış oldu.
Ali Tandilava, ömrünü adadığı Sarpi köyünde 1985 yılında vefat ettiğinde arkasında asla unutulmayacak bir miras bıraktı.
Onun titizlikle bir araya getirdiği bu veriler, gelecek kuşakların kendi kimliklerini ve dillerini öğrenmesinde önemli bir kaynak teşkil etmektedir.
Bu değerli hazine, Kafkasya'nın kültürel çeşitliliğini korumak adına paha biçilmez bir kaynak olma özelliği taşır.