Tarih yazıcılığımızın önemli isimlerinden biri olan ve Osmanlı İmparatorluğu'nun son resmi tarihçisi (vakanüvisi) unvanını taşıyan devlet adamı Abdurrahman Şeref, 1853 yılında İstanbul'da dünyaya gelmiş, ömrü boyunca hem eğitim hem de siyaset alanında derin izler bırakmıştır. Sicill-i Ahvâl kayıtlarında asıl adı Abdurrahmân Şerafeddîn olarak geçen bu kıymetli şahsiyet, kendi isteğiyle 'Efendi' lakabını kullanmayı tercih etmiştir. Genç yaşta eğitim hayatına adım atan ve 1873 yılında Mekteb-i Sultani'den mezun olan aydın, meslek yaşamına öncelikle tarih ve coğrafya öğretmenliği ile adım atmıştır. Öğretmenlik onun ilk mesleki tecrübesiydi. Zamanla idari basamakları hızla tırmanan tecrübeli bürokrat, hem Mekteb-i Mülkiye hem de Galatasaray Lisesi'nde müdürlük koltuğuna oturarak Osmanlı eğitim sisteminin şekillenmesinde mühim roller üstlenmiştir.
Devlet Hizmeti ve Son Vakanüvislik Dönemi
Abdurrahman Şeref Efendi'nin idari kariyeri sadece eğitim kurumlarıyla sınırlı kalmamış, devletin en üst kademelerinde de devam etmiştir. Hayatı boyunca iki kez Maarif Nazırlığı (Eğitim Bakanlığı) gibi kritik bir görevi üstlenen devlet adamı, ülkenin eğitim politikalarına yön vermiştir. Takvimler 1909 yılını gösterdiğinde ise Osmanlı Devleti'nin resmi tarih yazıcılığı makamı olan vakanüvislik görevine getirilmiştir. Bu tarihi misyonu, saltanatın tamamen ilga edildiği 1 Kasım 1922 tarihine kadar kesintisiz şekilde sürdürmüştür. Görevi esnasında, 1918 yılında bir dönem Evkaf Nazırlığı vazifesini de yürüterek idari deneyimini pekiştirmiştir. Saltanatın sona ermesiyle birlikte resmen kapanan vakanüvislik müessesesinin tarihe geçen son temsilcisi olma onuru ona aittir.
Cumhuriyet Dönemi Meclis Çalışmaları
Kurtuluş Savaşı'nın sona ermesinin ardından oluşan yeni meclis ortamında kendisi oldukça popüler bir isim haline gelmiştir. Nitekim 11 Kasım 1922 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Genel Kurulu'nu ziyaret ettiğinde, farklı siyasi görüşlere sahip çok sayıda milletvekilinin ortak önergesiyle selamlanmıştır. Meclis zabıtlarında 'beyanı hoşamedi' (hoş geldiniz beyanı) olarak geçen bu anlamlı karşılama, onun halk ve siyasiler nezdindeki yüksek popülerliğinin somut bir göstergesidir. Yeni devletin kuruluş aşamasında da aktif rol oynamaya devam eden Abdurrahman Şeref, 1923 yılında gerçekleştirilen seçimlerde İstanbul milletvekili olarak ikinci dönem meclisine katılmıştır. Parlamentonun en yaşlı üyesi sıfatıyla, ikinci dönem parlamento oturumlarını geçici meclis başkanı olarak açma şerefine nail olmuştur. Kendisi 18 Şubat 1925 tarihinde vefat etmiştir. Cenazesi Edirnekapı dışındaki aile kabristanında toprağa verilmiştir.
İlmi Çalışmaları ve Eserleri
Resmi görevlerinin ve siyasi sorumluluklarının yanı sıra entelektüel üretkenliğini hiç kaybetmeyen Abdurrahman Şeref, ömrünü ilmi faaliyetlere adamıştır. Eserlerinin çoğu ders kitabı niteliğindedir. Ayrıca Tarih-i Osmânî Encümeni bünyesinde başkanlık makamında bulunmuş ve bu saygın kurumun temel yayın organı olan Tarih-i Osmânî Encümeni Mecmuası bünyesinde akademik nitelikte çeşitli makaleler neşretmiştir. Gazetelerde yayınlanan yazılarını ise daha sonra Tarih Musâhabeleri adı altında toplayarak kitaplaştırmıştır. Dönemin politik şartlarına uygun bir üslupla hazırlanan, kendi vakanüvislik dönemine ve İkinci Meşrutiyet devrinin önemli hadiselerine ışık tutan Vekayinâme isimli eserini ise hayattayken yayınlamamayı tercih etmiştir. Bununla birlikte, kendisinden önce vakanüvislik koltuğunda oturan Lütfî Efendi'nin hazırladığı meşhur eserin sekizinci cildini, kendi yaptığı önemli eklemeler ve düzenlemelerle birlikte literatüre kazandırmıştır.
Son Osmanlı vakanüvisinin akademik ve edebi mirasından öne çıkan unsurlar şunlardır:
- Kendisinden önceki vakanüvis Lütfî Efendi'nin eserinin sekizinci cildine eklemeler yaparak yayınlaması
- Kendi dönemini ve İkinci Meşrutiyet olaylarını aktardığı ancak hayattayken basmadığı Vekayinâme isimli hatıratı
- Çeşitli mecralarda çıkan gazete yazılarından derlenen Tarih Musâhabeleri eseri
- Tarih-i Osmânî Encümeni Mecmuası'nda yayınlanan akademik makaleleri
- Farklı eğitim kademeleri için hazırladığı tarih ve coğrafya odaklı ders kitapları