Abdülmelik Fırat, 1934 yılında Erzurum'un Hınıs ilçesinde dünyaya gelen ve Türk siyasi tarihine damgasını vuran Kürt kökenli önemli bir devlet ve siyaset adamıdır. Genç yaşta girdiği parlamento koridorlarından Hak ve Özgürlükler Partisi kuruculuğuna uzanan bu fırtınalı ömür, 29 Eylül 2009 tarihinde Ankara'da son bulmuştur. Diyarbakır Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu'ndan mezun olan Fırat, hem aile mirası hem de çok dilli entelektüel kimliğiyle tanınan bir portredir. Yaşamı sürgünler, darbeler, yargılamalar ve siyasi mücadelelerle şekillenen Fırat, geride derin izler bırakarak Hınıs'taki aile mezarlığında ebedi istirahatgahına çekilmiştir. Siyasi arenada derin izler bıraktı. Ailesinin yaşadığı trajediler, onun çocukluk ve gençlik yıllarını doğrudan etkileyen en büyük faktör olmuştur.
Sürgünlerin Gölgesinde Başlayan Bir Yaşam
Abdülmelik Fırat'ın hayat öyküsü, ailesinin karşı karşıya kaldığı büyük siyasi dalgalanmalarla iç içe geçmiştir. Babasının ismi Şeyh Şahabettin olup, kendisi Şeyh Said'in yeğeni olmasının yanı sıra, aynı zamanda onun kızı Ayşan Hanım ile dünya evine girmişti. 1925 yılında patlak veren büyük isyan hareketinin bastırılmasından sonra Şeyh Said ve çok sayıda yakını idam edilmiş, hayatta kalmayı başaran diğer aile üyeleri ise farklı bölgelere sürgün edilmiştir. Sürgün dönemi, Takrir-i Sükun Kanunu'nun 1929 yılının Mart ayında yürürlükten kalkmasıyla geçici bir süreliğine hafiflemiştir. Memleketlerine dönen aile üyeleri, arazilerine el konulduğunu görse de yerleşmelerine izin verilmiştir. Ancak mülkiyet hakları teslim edilmedi. Ayrıca bu süreçte yürürlüğe giren Soyadı Kanunu ile aileye sürgündeyken Fırat soyadı verilmiştir. Aile 1935'te ikinci kez sürüldü. Zorunlu iskan yılları, Türkiye'nin çok partili siyasi hayata geçiş adımlarıyla yeni bir dönemece girmiştir. Çok partili döneme geçilmesiyle birlikte Türkiye Büyük Millet Meclisi, 8 Haziran 1947 tarihinde 5098 sayılı kanunu yasalaştırarak 1934 yılından beri yürürlükte olan Mecburi İskan Kanunu'nun bazı maddelerini yürürlükten kaldırmış veya revize etmiştir. Bu yasal düzenleme sayesinde Fırat ailesi, zorlu bir yolculuğun ardından Hınıs'ın Kolhisar köyündeki topraklarına yeniden dönmeyi başarmıştır.
Yassıada Mahkemeleri ve Genç Yaşta Parlamento Deneyimi
Fırat'ın aktif siyaset sahnesine adımı oldukça erken ve sıra dışı bir şekilde gerçekleşmiştir. Demokrat Parti çatısı altında siyasete atılmak isteyen genç Fırat, 1957 yılında yaşını yasal olarak yedi yıl büyüterek Erzurum milletvekili seçilmiştir. Böylece parlamentoya adım attığında, Türkiye'nin en genç milletvekillerinden biri olma unvanını elde etmiştir. Ancak bu başlangıç darbeyle yarım kaldı. Darbenin ardından tutuklanarak Yassıada'ya gönderilen yaklaşık 500 kişilik grubun en genç üyesi Abdülmelik Fırat'tan başkası değildir. Yassıada'da bir buçuk yıl tutuldu. Yargılamalar neticesinde başlangıçta hakkında idam kararı verilmiş, fakat bu ceza daha sonra hapse çevrilmiştir. Kayseri Cezaevi'nde de bir buçuk yıl kaldı. Uzun bir aradan sonra, 1991 genel seçimlerinde Doğru Yol Partisi listesinden yeniden Erzurum milletvekili olarak Meclis'e girmeyi başarmıştır. Ne var ki, dönemin hükümetinin yürüttüğü Kürt politikasıyla fikir ayrılığına düşmesi uzun sürmemiştir. Bu görüş ayrılığı istifayı beraberinde getirdi. Özgür Ülke Gazetesi'ne 22 Kasım 1994 tarihinde verdiği mülakatta istifasının ardındaki nedenleri paylaşmıştır. Fırat, vekili olduğu halktan Meclis'teki yetersiz pozisyonunu açıklayarak affını istemiş ve bir vekilin parlamentoda adeta sembolik bir figür olmaktan öteye gidemediğini ifade etmiştir. Görevi hakkıyla yapamadığında görevi bırakmanın onurlu bir duruş olduğunu belirterek, bu sürecin kendi haysiyetini ve inancını yaraladığını ve üzerinde ağır bir manevi eziklik oluşturduğunu dile getirmiştir.
HAK-PAR Kuruculuğu, Çok Dillilik ve Vefatı
Milletvekilliğinden sonra yeni arayışlara yöneldi. Bu süreçte farklı isimlerle temas kurdu. Refah Partisi'nden ihraç edilen siyasetçi Hasan Mezarcı ile yeni bir parti kuruluşu için çalışmalar yürütmüş ancak bu girişimden somut bir sonuç alamamıştır. Aynı süreçte Yeni Demokrasi Hareketi ile de temaslar kuran Fırat, en nihayetinde 2002 yılında Hak ve Özgürlükler Partisi'nin (HAK-PAR) kuruluşuna öncülük etmiştir. Kurucu genel başkanlık görevinin ardından partinin onursal başkanı olarak çalışmalarını sürdürmüştür. Kendisi, Türkiye Büyük Millet Meclisi tarihinin en çok yabancı dil bilen isimleri arasında yer almaktaydı. Kürtçe ve Türkçenin yanında Arapça, Farsça, İngilizce ve Fransızca dillerine son derece hakim olan Fırat, geniş bir entelektüel birikime sahipti. Kendisi Meclis'te en çok yabancı dil konuşan parlamenterlerden biri olup şu dilleri bilmekteydi:
- Kürtçe ve Türkçe
- Arapça ve Farsça
- İngilizce ve Fransızca
Hayatının son döneminde Multiple Miyelom olarak bilinen amansız kan hastalığıyla uzun süre mücadele etmiştir. Böbrek yetmezliğine bağlı yutma ve nefes darlığı şikayetleriyle kaldırıldığı hastanede 29 Eylül 2009'da yaşama veda etmiştir. Vefatının ardından cenazesi, vasiyeti doğrultusunda Hınıs'ın Kolhisar köyünde yer alan aile kabristanında toprağa verilmiştir.