Hem Osmanlı İmparatorluğu son döneminde hem de yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti şafağında derin izler bırakan Abdülaziz Mecdi Tolun, tasavvuf dünyasının, edebiyatın ve politikanın en saygın simalarındandır. Kendisi, aynı zamanda 1865 senesinde Balıkesir topraklarında dünyaya gelmiş ve ömrünü vatanına, ilme, tasavvufi terbiyeye adamıştır. Devlet kademelerindeki üst düzey idarecilik görevlerinin yanı sıra güçlü kalemi ve şiirleriyle de tanınan bu müstesna şahsiyet, 27 Ağustos 1941 tarihinde İstanbul semalarında hayata gözlerini yumuştur. Genç cumhuriyetin inşası sırasında yürütülen dinî kurumların modernleşmesi süreçlerinde kritik görevler üstlenmiştir.
Balıkesir'den İmparatorluğun Sınırlarına Eğitim Yolculuğu
Mecdi Efendi, ilk eğitimini ve temel İslami bilgilerini babası Hafız Hasan Efendi'den alarak ilim yoluna girmiştir. Memleketindeki rüşdiyeyi başarısıyla bitirdikten sonra eğitimine ara vermemiştir. Kendisi gibi şair ve müderris olan dayısı Yahya Nefî Efendi, yeğeninin eğitimiyle hususi olarak alakadar olmuştur. Ayrıca dayısının medreselerde okutulan klasik İslami ilimleri kendisine özel derslerle aktarması neticesinde genç yaşta icazet almayı başarmıştır. Kazandığı bu birikim sayesinde, 1884 yılında mezun olduğu rüşdiyeye ikinci muallim sıfatıyla tayin edilmiştir. Memleketinde dokuz yıl boyunca aralıksız olarak genç dimağları eğitmiştir.
Çalıştığı okul idadi seviyesine yükseltilince, yeni açılan Balıkesir İdadisi kadrosunda yer almak amacıyla İstanbul yollarına düşmüştür. Maarif Nezareti bünyesine yaptığı başvuru, Darülmuallimin mezuniyeti şartı sebebiyle ilk etapta kabul edilmemiştir. Yaşadığı bu engeli aşmak isteyen azimli öğretmen, Meclis-i Maarif reisi ve fıkıh âlimi Büyük Haydar Efendi'ye hitap eden Arapça manzum bir dilekçe kaleme almıştır. Bu edebî ve hukuki deha ürünü dilekçe, nezaret heyetinin büyük ilgisini çekmiş ve kendisi özel bir sınava davet edilmiştir. Sınavda başarılı olan Mecdi Efendi göreve atandı. Ancak kendisi önce Şam'a, altı ay sonra da 1893'te Girit'te Rum mektepleriyle rekabet için açılmış Mekteb-i Kebîr-i İslâm'a tayin edildi.
Siyaset Sahnesi, İttihatçılara Muhalefet ve Mısır Yılları
Eğitimcilik kariyerine devam ederken, 1897'de patlak veren Girit isyanı nedeniyle İstanbul'a geri dönmek mecburiyetinde kalmıştır. Bu sıkıntılı dönemde memleketin ticaret hayatına atılarak Anadolu coğrafyasında zahire tüccarlığı yapmaya başlamıştır. 1902'de işini bırakarak Balıkesir'e geri döndü. Yaklaşık sekiz ay süren bu dingin evrede, Kadiri tarikatı mensuplarından Ali Âşir Efendi'den tasavvuf dersleri alarak manevi dünyasını zenginleştirmiştir. Kendisi, 1905'te Konya ticaret borsası komiserliğine tayin edilmiştir. Bu vazifesi vesilesiyle, hayatının en önemli manevi dönüm noktası olacak olan mürşidi, Fatih türbedarı Ahmed Amiş Efendi ile mülaki olmuştur.
Tarihi 1908 Jön Türk Devrimi sonrasında gerçekleştirilen mebus seçimlerinde, Balıkesir (Karesi) mebusu olarak parlamentoya adım atmıştır. Meclis-i Mebusan çatısı altında İttihat ve Terakki Cemiyeti saflarında yer alsa da parti içi muhalefetin sesi olan Hizb-i Cedid grubuna katılmıştır. Cemiyetin Siyasi çizgisine ve uygulamalarına yönelik sert tenkitleri nedeniyle, sonraki seçimlerde liste dışı bırakılmıştır. Siyasi baskıların yoğunlaşması üzerine 1913 yılında Mısır'a gitmiş ve Mondros Mütarekesi imzalanana dek orada altı buçuk sene kalmıştır.
Ankara Hükûmeti ve Beyazıt'taki Tasavvufi İnziva
Milli Mücadele'nin en hararetli günlerinde, 1920 yılında tertip edilen IV. dönem seçimlerinde yeniden milletvekili seçilmeyi başarmıştır. Meclis bünyesinde ikinci reis vekili olarak vazife üstlenmiş ve yasama faaliyetlerine liderlik etmiştir. Ankara'ya intikal ettikten sonra şu önemli resmî makamlarda bulunmuştur:
- Şûrâ-yı Evkaf Üyeliği: Ankara'ya geçişinin ardından bu kurulda görev alarak vakıf işlerine katkıda bulunmuştur.
- Şeriyye ve Evkaf Vekâleti Müsteşarlığı: Dönemin dinî ve hukuki idaresinde en üst bürokratik mevkilerden birini üstlenmiştir.
- TBMM İkinci Reis Vekilliği: IV. dönem milletvekilliği esnasında meclisin yönetim kademesinde yer almıştır.
Cumhuriyetin ilanıyla birlikte dinî ve idari kurumların yapılandırılması süreçinde Şeriyye ve Evkaf Vekaleti lağvedilmiştir. Yerine Diyanet İşleri Başkanlığı ile Vakıflar Genel Müdürlüğü kurulmuştur. Mecdi Efendi'nin Diyanet İşleri Başkanlığı makamına getirilmesi güçlü şekilde gündeme gelmiş, fakat kendisi bu gelişmeler üzerine İstanbul'a dönmeyi tercih etmiştir. Hayatının son demlerinde resmî ya da özel hiçbir görevi kabul etmeyen bilge şahsiyet, Beyazıt'taki hanesinde tasavvufi sohbetler düzenlemiştir. Soyadı Kanunu ile Tolun soyadını alan ve 1941'de vefat eden büyük mutasavvıfın naaşı, bugün Edirnekapı Şehitliği bağrında ebedi istirahatgahında bulunmaktadır.