Tao Bölgesinin Tarihi Mirası: Yürekli (Zadgerek)
Erzurum ilinin Şenkaya ilçesine bağlı bir kırsal mahalle olan Yürekli, derin tarihi geçmişi ve zengin arkeolojik kalıntılarıyla Doğu Anadolu'nun önemli kültürel değerlerinden biridir. Mahallenin eski adı Osmanlıca kayıtlarda Zadgerek olarak geçmektedir. 1020 tarihli Gürcüce bir beratta ise yerleşim Zedkareki ismiyle anılmaktadır. Bu adın Gürcüce yukarısı anlamına gelen "zed" veya "zeda" ile köy, kasaba, tarla, mera gibi anlamlara gelen "agara" sözcüklerinden türeyen Zedagara veya Zedagaraki'den değişime uğradığı tahmin edilmektedir. Tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapan yerleşim, Orta Çağ'da Gürcistan'ın bir parçası olan Tao bölgesinde yer alıyordu. Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir.
Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Demografik ve Ekonomik Gelişim
Köyün tarihsel seyrine ışık tutan en eski belgelerden biri olan 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı mufassal defterine göre Zadgerek, Gürcistan Vilayeti içinde Penek livasının Penek nahiyesine bağlı büyük bir yerleşimdi. O dönemde köyde 50 Hristiyan hane yaşıyordu. Tarımsal faaliyetlerin yoğun olduğu köyde buğday ve arpa üretiliyor, arıcılık yapılıyor, koyun ile domuz besleniyordu. Ayrıca köyde iki adet su değirmeni bulunmaktaydı. 1835 yılında askere alma ve vergi belirleme amacıyla yapılan nüfus tespitinde ise Çıldır Eyaleti'nin Penek sancağına bağlı olan köyde 26 hanede 101 erkek kaydedilmiş, kadınların da eklenmesiyle toplam nüfusun yaklaşık 202 kişiden oluştuğu öngörülmüştür.
Tarihin dönüm noktalarından biri olan 93 Harbi'nin ardından 1878'de imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca köy, Osmanlı Devleti tarafından savaş tazminatının bir parçası olarak Çarlık Rusya'sına bırakılmıştır. Rus idaresinin 1886 nüfus sayımında Oltu sancağının Oltu kazasına bağlı sekiz köyden biri olan Zadgerek'te, tamamı Türk olarak kaydedilen 118 kişi yaşamaktaydı. Zadgerek nahiyesinin geneli ise 132 hanede 853 kişiden oluşmakta olup bu nüfusun 385'i Türk, 361'i Türkmen ve 107'si Kürt olarak kaydedilmiştir. Yerleşim nüfusu 1896'da 155'e, 1906'da ise 198'e ulaşmıştır. 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Erzurum vilayetinin Oltu kazasının Kosor nahiyesine bağlı görünen köy, 1940 nüfus sayımında "Zatgerek" adıyla 369 nüfusa sahipti. Türkçe olmadığı gerekçesiyle adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Yürekli olarak değiştirilen köyün nüfusu 1965 yılında 645 kişiye ulaşmış ve bu nüfustan 249 kişinin okuma yazma bildiği kaydedilmiştir. 2012 yılında yürürlüğe giren 6360 Sayılı Yasa ile Erzurum'daki köylerin tüzel kişiliği kaldırılınca Yürekli, Şenkaya Belediyesi'nin bir kırsal mahallesi haline gelmiştir.
Görülmesi Gereken Tarihi Yapılar: Kilise ve Kaleler
Köyün eski yerleşimcilerinden günümüze ulaşan zengin kalıntılar, burayı adeta bir açık hava müzesine dönüştürmektedir. Mahalle sınırları içerisinde tarihi bir kilise ile üç belirgin kalenin kalıntıları yer almaktadır. Köyün eski Hristiyan nüfusundan kalan Zadkareki Kilisesi günümüze tamamen yıkılmış olarak ulaşmıştır ve yapıdan geriye sadece harçlı duvar parçaları kalmıştır.
Bölgedeki savunma yapılarının başında köyün kuzeybatı kıyısında konumlanan Kuzeybatı Kalesi gelmektedir. Harç kullanılmadan inşa edilmiş olan bu yapının bugüne kalan duvarlarının yüksekliği yer yer 2 metreyi bulmaktadır. Köyün 800 metre güneyinde, bir tepe üzerinde harç kullanılmadan inşa edilmiş olan Güney Kalesi ise büyük ölçüde yıkılmış ve taş yığını halini almıştır.
Köyün 2 kilometre kuzeydoğusunda, bir kayanın tepesinde bulunan bir diğer Kuzeydoğu Kalesi de zamanla büyük ölçüde yıkılmış ve taş yığına dönüşmüştür. Ancak bazı kısımlarında antik duvar örgüsü hala fark edilebilmektedir. Son olarak, köy yaylasının 1 kilometre güneybatısında bulunan ve köylülerce "Kale" olarak adlandırılan mevkide günümüzde somut bir kalıntı tespit edilememiş olsa da bu isimlendirme geçmişte burada da küçük bir kalenin varlığına işaret etmektedir.
Yürekli'ye Nasıl Gidilir? Coğrafi Konum ve Ulaşım
Yürekli kırsal mahallesi, Erzurum il merkezine 171 km, Şenkaya ilçe merkezine ise 45 km uzaklıkta, 1849 metre rakımda yer almaktadır. Şenkaya'nın kuzeydoğu yönünde bulunan bu tarihi mahalleye gitmek oldukça kolaydır. Mahalle, D.060 numaralı Erzurum-Ardahan (Oltu-Göle) devlet yoluna, Yazılı ve Yeşildemet mahalleleri üzerinden geçen 10,7 kilometrelik bir köy yoluyla bağlanmaktadır. Doğayla tarihin iç içe geçtiği bu kadim coğrafya, geçmişin izlerini sürmek isteyen gezginleri ve kültür meraklılarını beklemektedir.