Tao Bölgesinden Günümüze: Yeşilkaya'nın Tarihsel Kökenleri
Erzurum ilinin Şenkaya ilçesine bağlı bir kırsal mahalle olan Yeşilkaya, tarih boyunca farklı medeniyetlerin izlerini taşımış son derece köklü bir yerleşimdir. Eski adı Gürcüce bir yer adı olan Mitendieri (მიტენდიერი) olan köy, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan tarihi Tao bölgesinde yer almaktaydı. Bu bölge ve yerleşim, 16. yüzyılın ortalarında Osmanlılar tarafından Gürcülerden ele geçirilmiştir. Tarihi kayıtlarda ilk olarak 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde Mitendiyer adıyla kaydedilen yerleşim, zengin geçmişiyle Şenkaya'nın en önemli tarihi duraklarından biridir.
Osmanlı, Rusya ve Cumhuriyet Dönemi İdari Serüveni
Yerleşimin yüzyıllar içerisindeki idari yapısı ve nüfus hareketleri tarihi belgelerle ayrıntılı şekilde takip edilebilmektedir. 1574 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan'a göre Oltu sancağının Kop (Kvabi) nahiyesine bağlı olan köyde 21 Hristiyan hane yaşamaktaydı. 1835 yılındaki Osmanlı nüfus tespitinde Çıldır Eyaleti'nin Oltu sancağına bağlı olan köyde 12 hanede 47 erkek nüfus kaydedilmiştir. 93 Harbi'nin ardından 1878'de imzalanan Berlin Antlaşması ile Çarlık Rusyası'na bırakılan köy, 1886 nüfus sayımında Mitender adıyla kaydedilmiş ve nüfusun tamamı Türk olan 49 kişiden oluşmuştur. Cumhuriyet döneminde ise 1935 genel nüfus sayımında köy Mitürdir adıyla Kars vilayetinin Sarıkamış kazasının Bardız nahiyesine bağlı olup 314 kişilik nüfusa sahipti. 1946'da Şenkaya kazasının kurulmasıyla buraya bağlanan ve 1950 sayımında Mitindir adıyla kaydedilen köyün Türkçe olmayan ismi, 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Yeşilkaya olarak değiştirilmiştir.
Ekvtime Takaişvili'nin Keşifleri ve Tarihi Yapılar
Ünlü Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili, 1907 yılında bölgede gerçekleştirdiği arkeolojik araştırma gezisinde Yeşilkaya'ya (Mitendieri) da uğramıştır. Takaişvili, küçük bir dere kıyısında bulunan kireçtaşından inşa edilmiş tarihi kilise kalıntısını raporlarında kale olarak tanımlamış ve bu yapıdan büyük taşların sökülüp alındığını belirtmiştir. Köyde varlığı belgelenen bir kilise ile iki kalenin yanı sıra, 20. yüzyılın ikinci yarısında tamamen yıkılan Mitendieri Kilisesi de bölgenin Orta Çağ Gürcü mimarisini yansıtan en önemli tarihi mirasları arasında yer almaktadır.
Mitendieri Mağaraları: Kaya Oyma Kompleksi
Yeşilkaya mahallesinin en dikkat çekici tarihi kalıntılarından biri de kayaya oyulmuş Mitendieri Mağaraları olarak bilinen komplekstir. Birbiriyle bağlantılı toplam yedi mağaradan oluşan bu özel sistemin odalarından biri mağara kilise, diğer altı odası ise depo ve benzeri işlevlerle kullanılmıştır. Bir mağaranın kilise işleviyle tasarlanmış olması, bu kaya oyma kompleksinin Osmanlı dönemi öncesindeki Hristiyanlık döneminden kaldığını kesin olarak kanıtlamaktadır. Coğrafi olarak Şenkaya ilçe merkezine 7 km, Erzurum il merkezine ise 172 km uzaklıkta olan bu tarihi bölge, hem doğası hem de gizemli mağara yapılarıyla keşfedilmeyi bekleyen bir tarih hazinesidir.