Ortadoğu'nun En Büyük Ermeni Kilisesi
Diyarbakır'ın tarihi Sur ilçesinde yer alan Surp Giragos Ermeni Kilisesi (Aziz Kyriakos Kilisesi), bölgenin en önemli kültürel ve tarihi miraslarından biridir. Ortadoğu'daki en büyük Ermeni Apostolik Kilisesi olarak kabul edilen bu görkemli yapı, tarihi kaynaklara göre ilk olarak 16. yüzyılda inşa edilmiştir. 2016 yılında kamulaştırılan kilise, zengin geçmişi ve büyüleyici mimarisiyle Diyarbakır'ın inanç turizminde çok özel bir yere sahiptir.
Tarihçe ve Yeniden İnşa Süreci
Kilisenin kökenleri, 1518 yılında Sen Teodaros Kilisesi'nin camiye dönüştürülmesinin ardından eski mezarlık alanında kurulmasına dayanmaktadır. 1722 yılında Metropolit Bedros Vartabed tarafından kapsamlı bir restorasyondan geçirilen yapı, 1881 yılındaki büyük bir yangında harap olmuştur. Ermeni cemaatinin talebi, şeyhülislamın fetvası ve padişahın ruhsatı ile aslına uygun olarak yeniden inşa edilerek 1883 yılında tekrar ibadete açılmıştır. Polonyalı Simeon ve İnciciyan gibi seyyahlar, geçmişte kilisede beş ila yedi adet mihrap bulunduğunu ve yapının oldukça büyük ve aktif olduğunu belirtmişlerdir. Ayrıca Osmanlı belgelerinde "Küçük Kilise" veya "Çanaklı Kilise" olarak da anılmıştır.
Çan Kulesi ve Yakın Tarihi
Birinci Dünya Savaşı sırasında Alman subaylarının karargâhı olarak kullanılan kilise, dramatik bir çan kulesi hikayesine sahiptir. Kilisenin eski çan kulesi 1913'te yıldırım düşmesiyle yıkılmış; 1914'te büyük bütçelerle inşa edilen yeni kule ise yakındaki dört ayaklı minareden yüksek olduğu gerekçesiyle 1916'da devlet tarafından yıktırılmıştır. İlerleyen dönemlerde askeri depo ve Sümerbank bez deposu gibi farklı amaçlarla hizmet veren tarihi ibadethane, 1960 yılında yeniden Diyarbakır Ermeni cemaatine devredilmiş ancak uzun süre metruk kalmıştır.
Restorasyon ve Günümüzdeki Durumu
Uzun yıllar kullanılmayan Surp Giragos Ermeni Kilisesi, kapsamlı bir restorasyon sürecinin ardından 22 Ekim 2011'de kapılarını yeniden açmıştır. Yıkılan çan kulesi aslına uygun olarak tamir edilmiş ve Moskova'da özel olarak döktürülen 100 kilogram ağırlığındaki bronz çan 2012 yılında kuleye monte edilmiştir. 2015 yılında geçici olarak kapanan kilise, 7 Mayıs 2022 tarihinde kapılarını tekrar ibadete ve ziyarete açmıştır. Kilise günümüzde dünyanın dört bir yanından, özellikle Diyarbakırlı Ermenilerin katılımıyla yılda bir kez düzenlenen ayinlere ev sahipliği yapmaktadır.