Dicle Köprüsü (On Gözlü Köprü)
Diyarbakır'ın Sur ilçesinde Dicle Nehri üzerinde yer alan Dicle Köprüsü, tarihi ve mimari önemiyle kentin en seçkin simgelerinden biridir. On açıklığa sahip olması nedeniyle yerel halk tarafından On Gözlü Köprü olarak adlandırılan yapı, eski Silvan yolu güzergâhında yer almasından dolayı bazı kaynaklarda Silvan Köprüsü olarak da anılmaktadır. Diyarbakır şehir merkezine 3 kilometre uzaklıkta yer alan köprü, eski Mardin yolunun bağlantı yerinde bulunarak kentin merkezini Bağıvar beldesi ile civar köylere bağlamaktadır.
Tarihçesi ve Mervaniler Dönemi Kitabesi
Köprünün ilk yapım tarihi hakkında araştırmacılar arasında farklı görüşler bulunmaktadır. Bazı kaynaklar antik dönemde भी köprünün bulunduğu yerde bir köprü olduğunu öne sürmektedir. Köprünün bilinen en yakın ve doğru yapım tarihi ise üzerindeki kitabeden anlaşılmaktadır. Güney cephesinde yer alan çiçekli kûfî kitabeye göre köprü, Mervaniler döneminde, Nizâmüddevle Nasr zamanında Kadı Ebü'l-Hasan Abdülvâhid tarafından 457 (hicri) / 1064-65 (miladi) yılında Mimar Ubeyd'e yaptırılmıştır. Bununla birlikte araştırmacılar bu kitabenin aslında bir onarım kitabesi olduğu ve yapının çok daha eski bir geçmişe sahip olduğu görüşünde birleşmektedirler.
İslam Öncesi Dönem ve Tarihi Onarımlar
Köprünün antik geçmişine dair önemli teoriler bulunmaktadır. C. Niebuhr, köprünün 1065 yılı öncesinde de mevcut olduğunu belirtirken; M. van Berchem, J. Strzygowski ve A. Gabriel gibi araştırmacılar eserin İslam öncesi döneme ait olduğunu savunmaktadır. Taşkın sonucu yıkılan köprünün onarımına 124 (hicri) / 742 (miladi) yılında Emevi Halifesi Hişâm bin Abdülmelik tarafından başlandığı, ancak halifenin ölümü üzerine inşaatın yarım kaldığı ileri sürülmektedir. Tarih boyunca köprünün birçok kez kısmen veya tamamen yıkılıp yeniden inşa edildiği düşünülmektedir.
Mimari Özellikleri ve Malzeme Yapısı
Çok gözlü ve düz tabliyeli köprüler grubunda yer alan Dicle Köprüsü, 172 metre uzunluğa sahiptir. Köprünün genişliği ilk beş gözde 5,45-6,24 metre arasında iken, beşinci gözden itibaren artarak 9,69-10,20 metre seviyelerine ulaşır. Parapet yüksekliği kenarlarda 85 santimetre iken, ortalara doğru 155 santimetreye kadar yükselmektedir. Köprünün genelinde yöresel bazalt taş kullanılmıştır. Ancak 1 ve 2 numaralı gözlerin kemer taşları ile kitabelerde kalker taşı tercih edilmiştir. Köprünün kuzey cephesinde nehrin akıntısını kesmek amacıyla piramidal külahlı 9 adet selyaran bulunurken, güney cephesi kuzeydeki gibi düz bir duvara sahip değildir ve ilk beş gözün kemerleri yaklaşık 4 metre kadar içeride konumlanmıştır.
Eşsiz Aslan Kabartması ve Taşçı İşaretleri
Köprünün güney cephesinde yer alan batı yöndeki ilk kitabenin solunda, bazalt blok üzerine işlenmiş yandan tasvir edilmiş aslan kabartması yer almaktadır. Yürür vaziyette, gövdesi yandan, başı dörtte üç dönük, ağzı açık, dili dışarıda ve düşük kulaklarıyla sert ifadeli olarak tasvir edilen bu aslan figürü, köprünün en önemli süsleme unsurudur. Ayrıca köprü üzerinde birbirinden farklı şemalar halinde 29 çeşit taşçı işareti bulunmaktadır. Bunların yanı sıra Latin harfleri olan K, O ve E'nin alt alta sıralandığı işaret dizisi ile noktalama bloklarından oluşan iki farklı işaret dizisi de köprünün gizemli detayları arasında yer almaktadır.