Antik Çağlardan Günümüze Uzanan Köklü Tarih
Tokat il merkezinin batısında, Kazova üzerinde yer alan Pazar ilçesi, antik çağda tarihi Kral Yolu üzerinde bulunmakta olup Dazimonitis adıyla anılmıştır. Bölgenin en önemli tarihi yerleşimi olan Kazabad Nahiyesi'ne yakınlığıyla bilinen yerleşim, 1520 yılına kadar İnepazarı olarak adlandırılmış, bu tarihten sonra ise Ezine Pazarı adını almıştır. Ünlü seyyah Evliya Çelebi'nin 17. yüzyılda kaleme aldığı seyahatnamesinde Eski Aynapazarı olarak geçen bölge, nihai ve resmi ismi olan Pazar'a 1903 yılında kavuşmuştur. 1073 yılında I. Melikşah ile Selçuklu idaresine giren ve çeşitli beylikler arasında el değiştirdikten sonra 1399 yılında Osmanlı hakimiyetine katılan bölge, 1956 yılında belediye statüsü alarak beldeye dönüşmüş, 1987 yılında ise resmen ilçe statüsünü kazanmıştır.
Pazar'ın Coğrafi Konumu ve Doğal Güzellikleri
Tokat il merkezine 25 kilometre uzaklıkta konumlanan Pazar, deniz seviyesinden ortalama 574 metre yüksekliktedir. Karadeniz iklimi ile İç Anadolu'nun karasal iklimine geçiş bölgesinde yer alan ilçenin arazileri Yeşilırmak tarafından sulanmaktadır. Coğrafi sınırları içerisinde yer alan en önemli doğal güzelliklerden biri, ilçe merkezinin 7 kilometre güneyinde bulunan ve yaşı yaklaşık 3,4 milyon yıl olarak belirlenen Ballıca Mağarası'dır. Büyüklüğü ve eşsiz jeolojik özellikleri ile dünyadaki benzerleri arasında çok özel bir konuma sahip olan bu mağaranın hemen bitişiğinde ise huzurlu atmosferiyle Ocaklı Şelalesi yer almaktadır. Ayrıca bölgede mevsimsel olarak yerli ve göçmen kuşların uğrak noktası olan ve zengin bir göl ekosistemi barındıran Kaz Gölü Yaban Hayatı Geliştirme Sahası bulunmaktadır.
Selçuklu ve İlhanlı Döneminin Eşsiz Mimari Mirası
İlçenin doğu çıkışında, Anadolu Selçuklu Devleti döneminde I. Alâeddin Keykubad'ın birinci eşi Mahperi Hatun tarafından 1238 yılında yaptırılmış olan tarihi bir kervansaray yer almaktadır. Kervansarayın yaklaşık 3 kilometre ilerisinde ise Yeşilırmak üzerinde kurulu, kesme taştan inşa edilmiş ve yine Selçuklu dönemine tarihlenen, halk arasında Tavukçu Köprüsü olarak da bilinen tarihi bir köprü bulunmaktadır. İlçe merkezinde konumlanan ve halk arasında "Cuma Cami" olarak da bilinen Halil Bey Cami ise doğu girişindeki kitabesine göre, İlhanlı hükümdarı Ebû Said Bahadır Han zamanında Hüseyin oğlu Hacı Mehmet tarafından 1334 yılında yaptırılmıştır. Caminin yakınlarında, cami ile aynı döneme tarihlenen ve günümüzde halen faal olarak kullanılan tarihi Halil Bey Hamamı ile bu hamamın hemen önünde 1884 yılından kaldığı tahmin edilen anıtsal bir çınar ağacı yer almaktadır.
Osmanlı Eserleri ve Antik Höyükler
Pazar ilçesinin tarihi zenginliği Osmanlı ve Helenistik dönem eserleriyle devam etmektedir. İlçenin batı çıkışında konumlanan ve günümüzde harabe halinde bulunan tarihi Beyobası Hamamı, 15. yüzyılın ilk yarısında Hacı İvaz Paşa tarafından yaptırılmıştır. İlçe merkezinde yer alan bir diğer önemli Osmanlı yapısı ise 1534 yılında Hacı Sinan bin İbrahim tarafından inşa ettirilen tarihi Hacı Sinan Cami'dir. İlçenin çok daha eski dönemlerine ışık tutan arkeolojik miraslar arasında ise ilçe sınırlarında yer alan 10'a yakın yapay tepe (höyük) bulunmaktadır. Bu tarihi yükseltilerden ilçenin doğu tarafında konumlanan Endiz Höyüğü, Helenistik Dönem'e tarihlenen geçmişiyle bölgedeki en eski yerleşim izlerini barındırmaktadır.