Doğal Yapısı ve Coğrafi Konumu
Kaz Gölü, Tokat ilinde, Zile-Pazar yolu üzerinde, Üzümören beldesi yakınlarında konumlanan önemli bir tektonik göldür. Turhal'da, Pazar ilçe sınırına yakın bir bölgede, Kazova içerisinde yer alır. Deniz seviyesinden yüksekliği (rakımı) 540 metre olan gölün ortalama derinliği 1 metre ile 1,5 metre arasında değişmektedir. Yaklaşık 180 hektarlık bir alana sahip olan gölün güney-kuzey yönündeki uzunluğu 3 kilometre, genişliği ise 900 metredir. Göl, yeraltı kaynaklarının yanı sıra Çayköy ve Bahçebaşı derelerinden gelen sularla beslenmekte olup, yaklaşık 2 kilometre kuzeyinden Yeşilırmak geçmektedir.
Zengin Biyolojik Çeşitlilik ve Kuş Cenneti
Kaz Gölü, çevresini saran yoğun sazlıklarla birlikte bölgedeki en zengin ekosistemlerden birini oluşturur. Gölde ekonomik değere sahip sazan balığı popülasyonu yaşarken, göl ve çevresi yerli ve göçmen kuşların en önemli yuvalanma, kuluçkalama ve konaklama alanlarından biridir. Alanda yaşam döngüsünü sürdüren 108 farklı kuş türü tespit edilmiştir. Bu türler arasında; saksağan, kara leylek, ak leylek, angut, alaca balıkçıl, gri balıkçıl, ak kuyruksallayan, büyük beyaz balıkçıl, sutavuğu, sakarmeke, elmabaş, kamışçın, batağan, saz bülbülü, karatavuk, ördek türleri, kaz türleri, çulluk, serçe, sığırcık, kızılgerdan, söğüt serçesi, kara kızılkuyruk, kız kuşu, çıkrıkçın, çıvgın ve çayır incir kuşu bulunmaktadır.
Tarihsel Kurutma Çalışmaları ve İdari Gelişmeler
Gölün kurutulmasına yönelik faaliyetlerin geçmişi Osmanlı dönemine dayanmaktadır. 1870 yılında Sivas vilayeti tarafından gölün kötü koku ve hastalık yaydığı gerekçesiyle kurutulması için müracaatta bulunulmuştur. Bu kapsamda Pazar ilçesinden gelen suyun göle akıtılması ve yükselen göl sularının Yeşilırmak'a bağlanması teklif edilmiş, ancak maliyetin yüksek olması ve elde edilecek tarım arazilerinin bu masrafı karşılayamayacağı gerekçesiyle süreç sonuçsuz kalmıştır. Karakaya taşlığının kırılarak gölün Amasya sınırından ırmağa aktarılması veya göl çevresinin ağaçlandırılması gibi diğer öneriler de Kazova'nın en alçak noktasındaki bu göl için hayata geçirilememiştir. 1950'den sonra kurutulma çalışmaları yeniden gündeme gelmiş; 1966 yılında Almus Barajı'nın hizmete girmesiyle Yeşilırmak taşkın sularının göle ulaşması engellenmiştir. 1980 yılında ise gölün taşkın alanını daraltmak amacıyla doğu tarafına set yapılmış ve Yeşilırmak'a doğru bir tahliye kanalı açılmıştır. Tamamen kurutulmayan gölün kuruyan kısımları ise yerel halk tarafından tarım arazisine dönüştürülmüştür.
Koruma Faaliyetleri ve Ziyaretçi Olanakları
Ekolojik dengenin korunması amacıyla Kaz Gölü ve çevresinde önemli koruma tedbirleri alınmıştır. Gölün 274 hektarlık kısmı sulak alan olmak üzere, toplamda 1170 hektarlık geniş bir bölge Yaban Hayatı Geliştirme Sahası olarak ilan edilmiştir. Göçmen kuşların dinlenme ve geçiş güzergahı olan Kaz Gölü'nün 180 hektarlık bir taşkın sahası mevcuttur. Çevresinde herhangi bir sanayi kuruluşu bulunmadığı için gölde endüstriyel kirlilik yaşanmamaktadır. Doğa severler ve kuş gözlemcileri için sahada iki adet kuş gözetleme kulesi ile bir konuk evi bulunmaktadır.