Diyarbakır'ın tarihi Sur ilçesinde yer alan Paşa Hamamı, bilinen diğer adıyla Behram Paşa Hamamı, Osmanlı mimari tarzını yansıtan önemli bir tarihi yapıdır. Yapım tarihi 1564-1567 yılları arasına uzanan eserin günümüze ulaşmış bir kitabesi bulunmamaktadır. Çeşitli tahribatlara uğramış olmasına rağmen, özgün plan şemasını koruyarak günümüze ulaşmayı başaran değerli yapılar arasındadır.
Tarihçesi ve Evliya Çelebi'nin Notları
Tarihi kaynaklarda ve ünlü seyyah Evliya Çelebi'nin seyahatnamesinde bu hamamdan övgüyle söz edilmektedir. Evliya Çelebi, hamamın yapımında Gazze ve Kudüs'ten özel olarak getirilen ustaların çalıştığını, göz alıcı mermerlere sahip olduğunu ve Şam'daki Defterdar Hamamı ile Mısır'daki Osman Bey Hamamı gibi önemli yapılarla yarışacak nitelikte olduğunu belirtmiştir. Yakın tarihte, 2015-2016 yıllarında Sur İçi bölgesinde meydana gelen çatışmalarda hamamın çevresinde bulunan çok sayıda konut ve dükkan kısmen veya tamamen yıkılmış; hamamın kubbesi de bu olaylarda hasar görerek fenerini kaybetmiş ve duvarlarında çökmeler meydana gelmiştir.
Plan Şeması ve Mimari Yapısı
Kuzey-güney istikametinde uzanan hamam yapısı; haçvari, dört eyvanlı ve köşe hücreli bir plana sahiptir. Yapının ana kubbesi sekizgen bir kasnak üzerine oturtulmuş olup, kubbeye geçiş pandantifler vasıtasıyla sağlanmıştır. Hamama giriş, iki farklı yönde yer alan kapılarla gerçekleştirilmektedir. Bunlardan güney yönde ve yoğun işlevi olan sokakta yer alan kapı erkekler için, batı yöndeki daha dar sokakta yer alan kapı ise kadınlar için ayrılmıştır. Güney yöndeki sokaktan sivri kemerli taçkapı kullanılarak bir avluya giriş yapılır.
İç Mekan Düzeni ve Özgün Detaylar
Giriş avlusunun kuzeyinde yer alan sivri kemerli kapı, soğukluk bölümüne geçişi sağlar. Soğukluk giriş kapısının her iki yanında yer alan sivri kemer açıklığı içindeki düz lentolu pencereler, Diyarbakır genelindeki geleneksel hamamlar arasında sadece Paşa Hamamı'nda görülen özgün bir mimari uygulamadır. Soğukluk bölümünün kuzeyinde, giriş kapısıyla aynı aks üzerinde yer alan kapıdan ılıklık bölümüne geçilir. Hamamın sıcaklık kısmı ise dört eyvan ve dört halvet içeren haçvari plan şemasına göre düzenlenmiştir. Bu sıcaklık sofasının tam merkezinde sekizgen şeklinde tasarlanmış bir göbek taşı bulunmaktadır.