Kavas Camii (Kavas-ı Sağîr mescidi veya Hoca İsmail Kavas Mescidi), Diyarbakır Suriçi'nde yer alan ve köklü bir geçmişe sahip olan tarihi bir ibadethanedir. Şeyh Mutahhar Camii yakınlarında, camiyle aynı adı taşıyan mahallede konumlanan bu yapı, daha çok Kavvas-ı Kebir ismiyle de anılmaktadır. Yapı tarih boyunca iki farklı kısımdan oluşmuş olup, günümüzde faal olarak hizmet vermeye devam eden bölümü Kavvas-ı Sağır kısmıdır.
Tarihçesi ve İnşa Süreci
Kavas Camii'nin bölümleri farklı dönemlerde inşa edilmiştir. Vakfiyelere göre Kavvas-ı Sağır kısmı, 1466 yılında Akkoyunlular döneminde okçu birliği komutanı olduğu tahmin edilen Hoca Ahmed B. Mehmed tarafından yaptırılmıştır. Diğer kısım olan Kavvas-ı Kebir ise Osmanlı İmparatorluğu devrinde, 1530 yılında Hoca İsmail B. El Hac Mehmed tarafından inşa ettirilmiştir. Tarihi kayıtlarda bu iki bölümün farklı zamanlarda anılması da iki ayrı inşa tarihini desteklemektedir.
Vakıfların Birleşmesi ve Aile Bağı
Zaman içinde bu iki ayrı mescit yapısının vakıfları tek bir isim altında birleştirilmiştir. Vakıflar kanunu gereğince bir vakfın diğeriyle birleştirilebilmesi için kurucular arasında soy bağı bulunması şart koşulmuştur. Bu yasal zorunluluktan yola çıkılarak, aralarında 63 yıllık inşa farkı bulunan bu yapıları vakfeden Hoca Ahmed B. Mehmed ile Hoca İsmail B. El Hac Mehmed'in dede-torun veya baba-oğul ilişkisine sahip oldukları tahmin edilmektedir.
18. Yüzyıl Onarımları ve Vakıf Mirası
Yapı, 18. yüzyılda Hoca Ahmed B. Mehmed'in soyundan gelen hayırsever Hüsameddin ve Kemaleddin adındaki iki kardeş tarafından tadil edilmiştir. Bu iki kardeşin, başta ünlü Hasan Paşa Hanı olmak üzere Diyarbakır Suriçi bölgesindeki birçok Osmanlı eserini kendi adlarına kurdukları vakıflara dahil ederek vakfettikleri tarihi tahrir defterlerinde yer alan bilgiler arasında bulunmaktadır.