Gönülaçan (Şuatzkali) Köyü'nün Tarihsel Önemi
Ardahan ilinin Posof ilçesine bağlı olan Gönülaçan, çok eski dönemlere uzanan köklü yerleşim tarihiyle Doğu Anadolu Bölgesi'nin önemli kültürel miras alanlarından biridir. Köyün bilinen en eski adı olan Gürcüce Şuatzkali (შუაწყალი), "orta dere" veya "iki dere arası" anlamına gelmektedir. Bu tarihi yerleşim adı, 1595 tarihli Osmanlı tahrir defterlerinde Şuvarzğal olarak geçerken, 1886 tarihindeki Rus kayıtlarında Şuatskal, 1928 yılı Osmanlıca yayınında ise Şuvaskal olarak kaydedilmiştir. Köyün adı, İçişleri Bakanlığı'nın 1968 yılında yayımladığı "Köylerimiz" kitabındaki kayıtlara göre 1968 yılından önce Gönülaçan olarak değiştirilmiştir.
Orta Çağ'dan Osmanlı Dönemine Uzanan Geçmiş
Erken Orta Çağ döneminde Gürcü Krallığı sınırları içerisinde yer alan yerleşim, 11. yüzyılın son çeyreğinde Büyük Selçukluların hâkimiyetine girmiştir. 13. yüzyılın ikinci yarısında ise bölgede Gürcü atabeglerin yönettiği Samtshe Prensliği kurulmuş, ardından 16. yüzyılın son çeyreğinde Osmanlılar bu toprakları tamamen ele geçirerek Çıldır Eyaleti'ni kurmuşlardır. 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterine göre köyde 9 hane yaşamaktaydı ve köy Poshov sancağının Güney (Mzvari) nahiyesine bağlıydı. Kayıtlara göre o tarihte köyde vergi vermekle yükümlü olan erkeklerin isimleri Papuna, Kvirika, Gogiça, Baduça, Rosap, Matsatsa, Gurci Basila ve Basila olarak kaydedilmiştir. Köy, o dönemde Osmanlı Devleti'ne yıllık 9.800 akçe vergi ödemekteydi.
Nüfus Değişimleri ve Kurtuluş Dönemi
Zaman içerisinde nüfusu artan köy, 1834 sayımında 25 haneye ulaşmıştır. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından Ruslar tarafından ele geçirilen köyde, 1886 yılındaki Rus nüfus sayımına göre 322 kişi yaşamaktaydı ve bu nüfusun tamamı Türk olarak kaydedilmişti. Buna karşın, 1917 yılında bölgeyi gezen Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli, köyde 40 hanede 589 Müslüman Gürcünün yaşadığını yazmıştır. Birinci Dünya Savaşı sonrasında Rus ordusunun çekilmesini takiben köy, bağımsız Gürcistan sınırlarında kalmış ancak Ankara Hükümeti kuvvetleri tarafından Türkiye'ye katılmıştır. 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması ile köyün de içinde bulunduğu Ardahan ve Artvin bölgeleri resmen Türkiye'ye bırakılmıştır.
Köydeki Tarihi İbadethaneler ve Mimari Miras
Köy sınırları içerisinde iki tarihi kilisenin varlığı bilinmektedir. Günümüze kalıntıları ulaşmış olan Şuatzkali Kilisesi, tek nefli bir mimari yapıya sahiptir. Gürcü mimarisi üzerine araştırmalarıyla tanınan Fahriye Bayram, bu kiliseyi Ardahan'daki tek nefli Gürcü kiliseleri arasında saymaktadır. Köyde varlığı bilinen diğer kilise ise günümüze ulaşamamıştır; bu yapının 1909 yılında yıkıldığı ve elde edilen taşlar kullanılarak yerinde Şuaskal Camii'nin inşa edildiği tarihi belgelerde yer almaktadır.
Coğrafya ve Konum
Gönülaçan köyü, deniz seviyesinden 1788 metre yükseklikte kurulmuştur. Coğrafi konum olarak Ardahan il merkezine 99 km, bağlı olduğu Posof ilçe merkezine ise 18 km uzaklıkta yer almaktadır.