Fıstıklı Höyük, Şanlıurfa il merkezinin batı kuzeybatısında, Birecik ilçesinin yaklaşık 4 km güneyinde ve Mezra köyünün 1,5 km kuzeyinde konumlanmış tarihi bir höyüktür. Fırat Nehri'nin sol yakasında, Karkamış'a 25 km mesafede yer alan bu yerleşim alanı, Karkamış Barajı'nın su toplama sahası içinde kalmıştır. Zeytinlibahçe Höyüğü'ne 1 km mesafede bulunması nedeniyle eski arkeolojik yayınlarda Zeytinlibahçe Yanı I adıyla da anılan höyük, yaklaşık 4 metre yükseklikte olup yarım hektarlık bir alanı kaplamaktadır ve üzeri fıstık ağaçlarıyla kaplıdır.
Arkeolojik Kazılar ve Araştırmalar
Höyük ilk olarak Guillermo Algaze tarafından saptanmıştır. Daha sonra Susan Pollock ve Reinhard Bernbeck başkanlığındaki bir ekip tarafından incelenen Fıstıklı Höyük'te kazı çalışmaları 1999 ve 2000 yıllarında gerçekleştirilmiştir. Bu dönemdeki kazılar; S. Pollock, R. Bernbeck ve dönemin Şanlıurfa Müzesi Müdürü Eyüp Bucak başkanlığında yürütülmüştür.
Tabakalanma ve Tarihsel Dönemler
Fıstıklı Höyük, Erken Kalkolitik Çağ'a denk gelen Halaf Dönemi'nin erken safhasında iskan edilmiş küçük fakat büyük önem taşıyan bir Halaf yerleşmesidir. Höyükteki Halaf yerleşmesinin MÖ 5980 – 5660 yılları arasında yaklaşık 3 asır sürdüğü tahmin edilmektedir. Bu dönemden sonra terk edilen ve birkaç bin yıl boyunca yerleşim görmeyen höyükte, bulunan az sayıdaki çanak çömlek parçasına dayanarak Demir Çağı'nda da bir yerleşim olduğu öne sürülmektedir. Alanın yeniden iskan edildiğine dair diğer kanıtlar ise Geç Helenistik Dönem ve Erken Roma Dönemi ile ilgilidir ve höyüğün bu dönemlerde mezarlık ile çöp alanı olarak kullanıldığını göstermektedir.
Buluntular ve Çanak Çömlek Grupları
Fıstıklı Höyük kazılarında ve yüzey araştırmalarında elde edilen çanak çömlek buluntuları, Halaf öncesi ve Halaf sonrası olmak üzere iki grup altında incelenmektedir. Halaf sonrası mal grubu içindeki pişirme kapları ise Demir Çağı ve sonrasındaki dönemlere tarihlenmektedir.