Tao Bölgesinden Günümüze Uzanan Köklü Bir Tarih
Erzurum'un Şenkaya ilçesine bağlı bir kırsal mahalle olan Esence, tarihi kayıtlardaki eski adıyla Pagir olarak bilinir. Tarihsel Gürcistan'ın önemli bir parçası olan Tao bölgesinde yer alan yerleşim, 16. yüzyılın ortalarına doğru Osmanlı İmparatorluğu'nun egemenliğine girmiştir. Yerleşimin bilinen en eski adı olan Pagir'in, Gürcüce "halat" anlamına gelen "Bagiri" (ბაგირი) kelimesinden türediği düşünülmektedir. Osmanlı idaresinin 1835 yılında askere alma ve vergi tespiti amacıyla yaptığı nüfus tespitinde köy, Çıldır Eyaleti'nin Penek Sancağı'na bağlı 7 haneli ve yaklaşık 52 nüfuslu küçük bir yerleşim yeri olarak kaydedilmiştir.
Savaşlar, Sınırlar ve Tarihsel Dönüşümler
Tarih boyunca stratejik sınır değişimlerine sahne olan Esence, 93 Harbi'nin ardından 1878 yılında imzalanan Berlin Antlaşması ile savaş tazminatının bir parçası olarak Çarlık Rusya'sına bırakılmıştır. Rus idaresinin 1886 yılındaki nüfus sayımında Pagir veya Pagker adıyla kayda geçen yerleşim, Oltu sancağının Beretanlı nahiyesine bağlıydı. Bu dönemde köyde sadece 1 hanede 8 kişinin yaşadığı ve nüfusun tamamının Beritan aşiretine bağlı Kürtlerden oluştuğu belirtilmiştir. Zamanla nüfusu yeniden artışa geçen köy, 1896 yılında 15 kişiye, 1906 yılında ise 26 kişiye ulaşmıştır. Türkiye Cumhuriyeti'nin ilan edilmesinin ardından da Pagir adıyla anılmaya devam eden yerleşim, 1950 yılında 104 kişilik bir nüfusa ev sahipliği yapmaktaydı.
İsim Değişikliği ve Yakın Dönem İdari Yapısı
Köyün Türkçe olmayan tarihi adı Pagir, 1959 yılında yürürlüğe giren 7267 sayılı kanun uyarınca Esence olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımı verilerine göre köyün nüfusu 129 kişiye ulaşmış, bu nüfus içinden ise yalnızca 13 kişinin okuma yazma bildiği tespit edilmiştir. O dönemde Şenkaya kazasının Akşar bucağına bağlı olan yerleşim, Erzurum'un 1993 yılında büyükşehir statüsü kazanmasının ardından uzun süre köy yapısını korumuştur. Son olarak 2012 yılında çıkarılan 6360 sayılı yasa kapsamında köy tüzel kişiliği kaldırılarak Şenkaya Belediyesi'ne bağlı bir mahalleye dönüştürülmüştür. Günümüzde mahalle nüfusu 38 kişiden oluşmaktadır.
Esence'ye Ulaşım ve Coğrafi Konum
Doğu Anadolu Bölgesi'nin yüksek coğrafi yapısını yansıtan Esence Mahallesi, deniz seviyesinden 2593 metre rakımda konumlanmıştır. Mahalle; Erzurum il merkezine 155 km, Şenkaya ilçe merkezine ise 54 km uzaklıkta yer alır. Şenkaya'nın doğusunda bulunan yerleşim yerine ulaşım sağlamak için Melikoğlu Deresi Vadisi izlenebilmektedir. Mahalle; Köroğlu, Yazılı ve Yeşildemet mahalleleri üzerinden geçen 20,7 kilometrelik bir köy yoluyla, D.060 numaralı Erzurum-Ardahan (Oltu-Göle) devlet yoluna bağlanmaktadır.