Fırat Nehri'nin Kıyısında Tarihi Bir Merkez
Birecik, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin Orta Fırat bölümünde, Şanlıurfa iline bağlı olan tarihi ve coğrafi öneme sahip bir ilçedir. Deniz seviyesinden 349 metre yükseklikte konumlanan ilçe; Şanlıurfa'ya 83 km, Gaziantep'e ise 63 km uzaklıktadır. Yerleşim birimleri, Fırat Nehri boyundaki dar bir düzlükte ve bu düzlüğün gerisinde yükselen, halk arasında 'Yeşildağ' olarak bilinen dik yamaçlar üzerine yayılmıştır. Fırat Nehri'nin sağladığı ulaşım olanakları sayesinde Birecik, tarih boyunca kara ve nehir ulaşımı arasında çok önemli bir aktarma limanı görevi üstlenmiştir.
Hititlerden Osmanlı'ya Uzanan Zengin Tarihçe
İsmini Aramice 'Bîrsâ' kelimesinden türeyen ve Arapça kale/hisar anlamına gelen 'el-Bîre'den alan Birecik, 'küçük kale' anlamına gelmektedir. Antik dönemde 'Makedonopolis' olarak da adlandırılan bölgede yerleşim Hititler dönemine kadar uzanmaktadır. MÖ 9. yüzyıl ortalarında Asur hakimiyetine giren yerleşim, sırasıyla Pers, Makedon ve Seleukos egemenliklerinin ardından MS 2. yüzyılda Roma İmparatorluğu'na katılmıştır. Roma'nın bölünmesiyle Bizans topraklarında kalan şehir, 637 yılında Arap ordularınca fethedilmiştir. Yüzyıllar boyunca Bizans, Selçuklu, Urfa Haçlı Kontluğu, Artuklu, Eyyubi, Memlük ve Moğol güçleri arasında sürekli mücadelelere sahne olan ve tahkim edilen stratejik Birecik Kalesi, 1516 yılında Osmanlı İmparatorluğu sınırlarına dahil edilmiştir. Osmanlı döneminde ise nehir limanı ve tersanesiyle Bağdat ile Basra'ya ulaşımda hayati bir merkez olmuştur.
Birecik Köprüsü ve Modern Ulaşım Dönemi
Zamanla kervan ticaretinin önemini kaybetmesi ve demiryolunun daha güneyden geçmesiyle gerileyen ilçe ekonomisi, yapımı 1951'de başlayıp 1956'da tamamlanan Birecik Köprüsü sayesinde yeniden büyük bir ivme kazanmıştır. Fırat Nehri üzerinde inşa edilen bu köprü, Türkiye'nin ikinci en uzun ırmak köprüsü olma unvanına sahiptir. Köprünün tamamlanmasıyla tarımsal faaliyetler ve ticaret yeniden canlanmıştır. Günümüzde Birecik, kuzeyinde Birecik Barajı, güneyinde ise Karkamış Barajı arasında yer alan baraj gölü havzasında konumlanmaktadır.
Doğal Güzellikler, Antep Fıstığı ve Özgün Birecik Ağzı
Birecik, dünyaca ünlü nesli tükenmekte olan kelaynak kuşlarına ev sahipliği yapmasıyla bilinir ve bu yönüyle doğaseverlerin ilgisini çeker. İlçenin temel ekonomik yapısı ise yoğun olarak Antep fıstığı yetiştiriciliğine dayanmaktadır. Zengin kültürel birikimiyle öne çıkan ilçede konuşulan Türkçe de özel bir yere sahiptir. Tarihçi İlber Ortaylı'nın saf Oğuz Türkçesi olarak nitelendirdiği Birecik ağzında, şimdiki zaman eki olan '-yor' yerine '-y' kullanımı (geliy, gidiy) ve birinci çoğul şahıs eki olarak '-ik, -ık' kullanımı (geliyik, gidiyik) gibi son derece özgün fonetik ve morfolojik yapılar günümüzde de korunmaktadır.