Beykaynak (Pertevan) Tarihçesi ve İsim Kökeni
Erzurum ilinin Şenkaya ilçesine bağlı olan Beykaynak kırsal mahallesinin tarihi oldukça eski dönemlere dayanmaktadır. Köyün bilinen eski adı Pertevan'dır. Bu ismin, Gürcücede renkler anlamına gelen 'perta' (ფერთა) ile ev veya barınak anlamına gelen 'vani' (ვანი) kelimelerinin birleşmesiyle oluştuğu düşünülmektedir. Tarihsel olarak Orta Çağ Gürcistan'ını oluşturan bölgelerden biri olan Tao sınırları içerisinde yer alan Pertevan, 16. yüzyılın ortalarında Osmanlılar tarafından Gürcülerden ele geçirilmiştir. Yerleşim, 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde de 'Pertavan' (پرتوان) adıyla Gürcistan Vilayeti'nin Penek livasına bağlı Kamhis nahiyesinin bir köyü olarak kaydedilmiştir.
Osmanlı Dönemi ve Demografik Yapı
16. yüzyıl kayıtlarına göre köyde tarım ve hayvancılık faaliyetleri ön plandadır. 1574 ve 1595 yıllarındaki Osmanlı mufassal defterlerinde Pertevan'da buğday, arpa ve yonca tarımı yapıldığı, arıcılık faaliyetlerinin yürütüldüğü ve domuz beslendiği belirtilmiştir. Köyün nüfusu 1574 yılında 25 Hristiyan haneden oluşurken, 1595 yılında 8'i Müslüman ve 21'i Hristiyan olmak üzere 29 haneye ulaşmıştır. Köyün sınırları içinde ayrıca 'Gürcî' lakaplı bir kişiye ait çiftlik bulunmaktaydı. 1835 yılındaki nüfus tespitinde ise köyde 11 hanede 32 erkek nüfus kaydedilmiştir; kadın nüfusunun da eklenmesiyle toplam köy nüfusunun yaklaşık 64 kişiden oluştuğu tahmin edilmektedir.
Çarlık Rusyası İdaresi ve Cumhuriyet Dönemi Gelişmeleri
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) sonrasında imzalanan Berlin Antlaşması ile Pertevan köyü, savaş tazminatının bir parçası olarak Çarlık Rusyası'na bırakılmıştır. 1886 yılında yapılan Rus nüfus sayımında köy, Oltu sancağının Oltu kazasına bağlı Tecerek nahiyesinin dokuz köyünden biri olarak kaydedilmiştir. Bu dönemde köydeki 11 hanede 68'i erkek ve 52'si kadın olmak üzere 120 kişinin yaşadığı ve bu nüfusun tamamının Türk olarak kaydedildiği görülmektedir. Cumhuriyet döneminde 1928 yılı kayıtlarında Erzurum vilayetinin Oltu kazasına bağlı Kosor nahiyesinin bir köyü olan yerleşim, 1940'ta Kömürlü nahiyesine bağlı olarak kaydedilmiş, 1946 yılında ise Şenkaya kazasına bağlanmıştır. Köyün Türkçe olmayan Pertevan adı, 1959 yılında Beykaynak olarak değiştirilmiştir.
Tarihi Yapılar ve Coğrafi Konumu
Beykaynak sınırları içerisinde günümüzde varlığı bilinen en önemli tarihi kalıntı, sarp ve ulaşımı oldukça zor bir kaya üzerinde konumlanmış olan Beykaynak Kalesi'dir. Kalenin günümüze ulaşan sur duvarlarının yüksekliği 3 metreyi bulmaktadır. Köyün geçmişteki Hristiyan nüfusunun ibadet yeri olan tarihi kilise ise tamamen yıkılmış olup, günümüze herhangi bir izi ulaşmamıştır; bu yıkılan kilisenin yerine köy camisi inşa edilmiştir. Erzurum il merkezine 158 km, Şenkaya ilçe merkezine ise 44 km uzaklıkta bulunan Beykaynak, coğrafi olarak Karadeniz Bölgesi sınırları içerisinde yer almaktadır. Mahalleye ulaşım, Erzurum-Ardahan (Oltu-Göle) devlet yoluna Uğurlu, Susuz ve Deliktaş mahalleleri üzerinden Paşalı Mahallesi'nde 15,5 km'lik bir köy yoluyla sağlanmaktadır.