Tarihçe ve Kökeni
Tarihî Tao-Klarceti bölgesinde yer alan Penek (eski adıyla Panaki), zengin tarihsel geçmişiyle öne çıkan bir yerleşim yeridir. Gürcüce "askeri kamp" veya "kamp" anlamına gelen "Banaki" kelimesinden türeyen bu isim, bölgenin geçmişteki stratejik önemine işaret eder. 1595 tarihli Osmanlı tahrir defterlerinde "Panak" veya "Penek" olarak anılan yerleşim, yüzyıllar boyunca Gürcü Krallığı, Büyük Selçuklular, Samtshe Atabeyliği ve Osmanlı İmparatorluğu gibi farklı medeniyetlerin idaresinde kalmıştır. Osmanlı döneminde "Nefs-i Penek" ve "Rabat-i Nefs-i Penek" adlarıyla kaydedilen yerleşim, bölgedeki idari merkezlerden biri olma özelliğini taşımıştır.
Bana Katedrali ve Mimari Miras
Penek’teki en önemli tarihi miras, 881-923 yılları arasında Gürcü Kralı IV. Adarnase tarafından inşa ettirilen görkemli Bana Katedrali'dir. Bana Manastırı'nın ana kilisesi olan ve Gürcü yönetimi sırasında Tao bölgesinin piskoposluk merkezlerinden biri olarak faaliyet gösteren bu muazzam yapı, duvar resimlerinin izlerini günümüze kadar taşımaktadır. Ancak katedral, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında büyük ölçüde yıkıma uğramış, savaştan sonra bölgede karargâh kuran Rus ordusundan bir general tarafından katedralin tarihî kitabesi götürülmüştür. Ayrıca manastırın kubbeli ve tetrakonkhos planlı küçük kilisesi zamanla tamamen ortadan kalkmış olsa da, katedralin 1 kilometre güneydoğusundaki bir kayanın oyuğunda yer alan diğer bir kilise büyük ölçüde ayakta kalmayı başarmıştır.
Yakın Dönem Gelişmeleri ve Demografi
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında Berlin Antlaşması hükümleri gereğince savaş tazminatının bir parçası olarak Rusya’ya bırakılan Penek, bu dönemde Kars oblastına bağlı Oltu sancağının Oltu kazasına bağlı Penyak nahiyesinin idari merkezi olmuştur. 1886 yılı Rus nüfus sayımında 43 hanede yaşayan 216 kişilik nüfusa sahip olan yerleşimde Türk, Rum ve Kürt nüfusun bir arada yaşadığı kaydedilmiştir. I. Dünya Savaşı'nın ardından bölgedeki Rus varlığının sona ermesiyle 1918-1921 yılları arasında bağımsız Gürcistan sınırlarında kabul edilen Penek, daha sonra Türkiye topraklarına katılmıştır. 2012 yılında yürürlüğe giren yasa kapsamında mahalle statüsü alan köy, günümüzde Erzurum'un Şenkaya ilçesine bağlı bir kırsal mahalle olarak varlığını sürdürmektedir.
Coğrafi Konum ve Ulaşım Rehberi
Erzurum il merkezine yaklaşık 150 kilometre, Şenkaya ilçe merkezine ise 25 kilometre mesafede konumlanan Penek Mahallesi, coğrafi açıdan Karadeniz Bölgesi sınırları içerisinde yer almaktadır. Şenkaya ilçesinin kuzeybatısında yer alan tarihi yerleşime ulaşım oldukça kolaydır. D.060 numaralı Erzurum-Ardahan (Oltu-Göle) devlet karayoluna sadece 2 kilometrelik bir köy yoluyla bağlanan mahalle, hem doğa severler hem de tarih ve arkeoloji meraklıları için saklı kalmış muazzam bir gezi rotası sunmaktadır.