Aşıkzülali: Ardahan’ın Tarih Kokan En Büyük Posof Köyü
Ardahan ilinin Posof ilçesine baglı olan Aşıkzülali, 4030 hektarlık genis yüzölçümüyle Posof'un en büyük köyü unvanını tasımaktadır. Deniz seviyesinden 1842 metre yükseklikte konumlanan bu tarihi yerlesim, zengin geçmisi ve coğrafi yapısıyla bölgenin en dikkat çekici köselerinden biridir. Il merkezine 80 kilometre, Posof ilçe merkezine ise 6 kilometre mesafede bulunan köy; Damal ilçesi ile Baykent (Vahla), Akballı (Obol) ve Aşıküzeyir (Boşdere) köylerinin hudutlarıyla çevrelenmistir.
Orta Çağ’dan Günümüze Uzanan Köklü Geçmiş
Köyün tarihi kökenleri oldukça eskiye ve Orta Çağ dönemine dayanmaktadır. Eski adı Gürcüce bir yer adı olan Tzurtzkabi (წურწყაბი) olan yerlesim; erken Orta Çağ ve geç Orta Çağ dönemlerinde Gürcü devletlerinin sınırları içerisinde yer almaktaydı. 16. yüzyılda Samtshe bölgesindeki iki önemli piskoposluk merkezinden biri olan Tzurtzkabi, bu piskoposluğun ana kilisesi olan Tzurtzkabi Kilisesi'ne de ev sahipligi yapmaktaydı. Yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı Imparatorluğu'nun egemenliğine geçen köyün ismi, tarihi Osmanlı kayıtlarında Zuzğab, Zurzğab, Suskab ve Suskap gibi farklı telaffuz ve biçimlerle kaydedilmistir.
Osmanlı Dönemi ve Nüfus Hareketleri
1595 tarihli Osmanlı mufassal defterine (Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan) göre Gürcistan Vilayeti'nin Poshov livasına baglı Kuzey nahiyesinde yer alan Tzurtzkabi, o dönemde 46 Hristiyan haneden olusan büyük bir yerlesimdi. Köyde bugday, arpa ve darı tarımı ile arıcılık yapılıyor, iki adet su degirmeni isletiliyordu. Yıllar süren Osmanlı idaresinin ardından, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savasi (93 Harbi) sonrasında imzalanan Berlin Antlasması ile Çarlık Rusyası'nın sınırlarına bırakılmıstır. 1886 yılındaki Rus nüfus sayımında 84 hanede 709 kisinin yasadığı köy, kendi adını tasıyan nahiyenin idari merkezi konumundaydı ve nüfusunun tamamı Türk olarak kaydedilmistir. I. Dünya Savası sonrasında kısa bir süre Gürcistan sınırlarında kalan bölge, 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlasması ile kesin olarak Türkiye Cumhuriyeti topraklarına bırakılmıstır.
Yok Olan Miras: Tarihi Yapılar ve Aşık Zülali’nin Adı
Köyün orijinal Gürcüce adı olan Tzurtzkabi veya Türkçe telaffuzuyla Suskap, 1959 yılında yürürlüğe giren 7267 sayılı kanun uyarınca, bölgenin ünlü halk ozanı Aşık Zülali’nin anısına Aşıkzülali olarak değistirilmistir. Köy sınırları içerisinde geçmiste iki son derece önemli tarihi yapı yer almaktaydı. Bunlardan ilki, piskoposluk merkezi olan görkemli Tzurtzkabi Kilisesi’dir; ancak bu tarihi yapı günümüze ulasamamıs, yıkılarak yerine köy camisi insa edilmistir. Kilisenin bazı tasları bugün caminin duvarlarında görülebilmektedir. Köyün merkezinde konumlanan diger önemli tarihi yapı olan Tzurtzkabi Kalesi de büyük oranda yıkılmıs olup, tasları köydeki yeni yapıların insasında malzeme olarak kullanılmıstır.