Erzurum'un Şenkaya ilçesine bağlı bir kırsal yerleşim olan Aktaş, tarihi kaynaklarda geçen eski adıyla Vardaneti, köklü geçmişi ve bünyesinde barındırdığı arkeolojik kalıntılarla dikkat çekmektedir. Gürcüce bir yer adı olan ve "Gül yeri" anlamına gelen Vardaneti (ვარდანეთი) kelimesi, tarihsel süreçte Gürcüce "vardi" sözcüğünden türemiştir. Orta Çağ Gürcistan'ının bir parçası olan Tao bölgesinde yer alan yerleşim, 12. ila 16. yüzyıllara tarihlenen "Tbetis Sulta Matiane" adlı Gürcüce elyazmalarında bir aile adı olarak da geçmektedir. Yerleşim, Türkçe kaynaklara ise Vartanot veya Vartanut (وارطانوت) biçiminde aktarılmıştır.
Tarihsel Gelişim ve Nüfus Hareketleri
Osmanlı İmparatorluğu, bölgeyi 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden devralmıştır. 1574 tarihli Osmanlı mufassal defterine göre Oltu sancağının Bardız nahiyesine bağlı olan köyde bu tarihte 12 Hristiyan hane yaşamaktaydı. Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 dönemini kapsayan cebe defterinde Vartanut şeklinde geçen köy, 1835 yılındaki nüfus sayımında 19 hanede 114 Müslüman nüfusa ev sahipliği yapmaktaydı. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Rusya'ya bırakılan köy, 1886 Rus nüfus sayımında Oltu sancağının Oltu kazasına bağlı Nüsüng nahiyesinin bir köyü olarak kaydedilmiş ve nüfusunun tamamı Türkmen olarak belirtilmiştir. Cumhuriyet döneminde Kars vilayetinin Sarıkamış kazasına bağlı olan köy, 1946 yılında Şenkaya ilçesinin kurulmasıyla bu ilçeye bağlanmış ve 1950'lerin ilk yarısında Aktaş adını almıştır. 2012 yılında yürürlüğe giren yasa ile Erzurum Büyükşehir Belediyesi bünyesinde mahalle statüsüne dönüştürülmüştür.
Megalit Yapı Kalıntıları
Bugünkü yerleşim merkezinin yaklaşık 500 metre kuzeyinde yer alan megalit yapı kalıntıları, yerleşimin Osmanlı öncesi dönemlerden çok daha eskiye dayanan köklü bir geçmişe sahip olduğunu göstermektedir. Harç kullanılmadan, kaba yontulmuş iri taşların üst üste yığılmasıyla inşa edilmiş olan bu megalitik yapının günümüze kadar ulaşan duvarlarının yüksekliği yaklaşık 1 metreyi bulmaktadır. Bu etkileyici antik kalıntılar, bölgenin erken dönem mimari ve savunma geleneklerine ışık tutmaktadır.
Tarihi Kilise ve Cami Dönüşümü
Aktaş mahallesinde yer alan tarihi kültürel mirasın en önemli öğelerinden biri de eski inanç yapılarıdır. Mahalle sınırları içerisinde geçmişte yer alan tarihi kilise zamanla yıkılmış ve bu kilisenin nitelikli yapı taşları devşirilerek 1955 yılında köyde yeni bir cami inşa edilmiştir. Günümüzde hem orijinal kilise hem de kilise taşlarıyla inşa edilen bu cami yıkık durumdadır. Bu kalıntılar, köyün inanç ve mimari dönüşümünü gözler önüne seren önemli izlerdir.
Coğrafi Konum ve Ulaşım İmkanları
Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan Aktaş yerleşimi, Erzurum il merkezine 130 kilometre, Şenkaya ilçe merkezine ise 50 kilometre uzaklıkta konumlanmıştır. Şenkaya'nın güneydoğusunda bulunan mahalle, 25.09 numaralı Şenkaya-Selim il yoluna 4,1 kilometrelik bir köy yoluyla bağlanmaktadır. Tarihe ve arkeolojiye ilgi duyan seyahatseverler için özgün Doğu Anadolu köylerinden biri olarak keşfedilmeyi beklemektedir.