Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde, kadınların toplumsal hayatta var olma mücadelesinin en ön saflarında yer alan Nuriye Ulviye Mevlan Civelek, 1893 yılında Balıkesir'in Gönen ilçesinde dünyaya gelerek Türkiye'nin ilk feminist hareketini başlatan öncülerden biri olmuştur. Genç yaşta saray terbiyesiyle başlayan ve zorlu yaşam koşullarıyla şekillenen hayatı boyunca kadınların eğitim, çalışma ve sosyal haklarını kazanması amacıyla mücadele vermiştir. İstanbul'da kurduğu kadın hakları örgütü ve çıkardığı Kadınlar Dünyası dergisiyle, kadınların sesini duyurmak için adeta bir devrim gerçekleştirmiştir.
Saray Yaşamından Feminist Mücadeleye
Rus İmparatorluğu'nun Kafkasya'daki baskıları sonucu sürgün edilen ve zorlu bir göçün ardından önce Trabzon'a, oradan da Balıkesir Gönen'e yerleşen Mahmut ve Safiye Yediç çiftinin kızları olan Nuriye Ulviye, Çerkes kökenli bir ailede dünyaya gelmiştir. Mali sıkıntılar içindeki aile, kızlarını altı yaşındayken Yıldız Sarayı'na gönderdi. Burada sıkı bir saray eğitimi alan Nuriye, henüz on üç yaşındayken Padişah II. Abdülhamid'in sütkardeşi Hulusi Bey ile evlendirildi. Yaşça büyük olan eşi bir süre sonra vefat etti. Nuriye, henüz yirmi yaşındayken dul kaldı. Genç yaşında karşılaştığı zorluklar, onun kadın haklarına yönelik güçlü bir inanç geliştirmesini sağladı.
Kadınlar Dünyası ve Yayıncılık Yılları
Nuriye Ulviye, bu inançla 4 Nisan 1913 tarihinde Kadınlar Dünyası adlı dergiyi kurarak yayın hayatına başladı. Yayın, başlangıçta günlük olarak çıkıyordu. Yüzüncü sayıdan sonra ise haftalık yayınlanmaya başladı. Mücadelesini kurumsallaştırmak isteyen yazar, 28 Mayıs 1913'te Osmanlı Müdafaa-i Hukuk-ı Nisvan Cemiyeti'ni hayata geçirdi. Başlangıçta sadece Müslüman kadınların katılımıyla kurulan bu cemiyet, zaman içinde etnik azınlıkların ve Avrupalı gazetecilerin de katılımıyla genişleyerek kadınların eğitim, çalışma ve kıyafet özgürlüğü haklarını savunmuştur. Nuriye Ulviye, eşi Rifat Mevlan ile evlendikten sonra derginin yüz sekizinci sayısından itibaren Mevlan soyadını taşımaya başladı. Kadınlar Dünyası, Müslüman bir kadının fotoğrafına sayfalarında yer veren ilk yayın organı olarak tarihe geçmiştir. Erkeklerin kadınları social hayattan dışladığını düşünen Nuriye Ulviye, kadrosunda erkek çalışanlara kesinlikle yer vermedi.
Dergideki yazılarında özellikle şu konulara yoğunlaşarak kadınların sesi oldu:
- Kadınların yükseköğretim hakkı kazanması,
- İş yerlerinde eşit ücret alması ve memuriyet hakları elde etmesi,
- Evliliklerde eşit haklara sahip olunması ve görücü usulü evliliklerin önlenmesi.
Yürüttüğü bu etkili kampanyalar neticesinde, yedi Türk kadını bir telefon idaresinde çalışmaya başlayarak iş hayatına ilk adımı attı. Bu çabalar, 1914 yılında kadınlara özel ilk yükseköğretim kurumu olan İnâs Darülfünunu'nun kurulmasına da vesile oldu. Avrupa'daki feministlerle bağ kurmak isteyen Nuriye Ulviye, derginin Fransızca baskısını da çıkararak uluslararası bir köprü kurdu. Kadınlar Dünyası dergisini 1921 yılına kadar başarıyla yöneten öncü isim, kadın hareketine yön vermeyi sürdürdü. Yayıncılık faaliyetlerinin yanı sıra 1918 yılında Mükemmel ve Mufassal Aş Ustası adıyla zengin içerikli bir yemek kitabı hazırlayarak, Mütareke döneminde bu alanda basılmış ilk esere imza attı. Otuz yedi fasıldan oluşan bu kapsamlı eser, 368 sayfa boyunca zengin tariflerle ev kadınlarına rehberlik etti.
Son Yılları ve Kalıcı Mirası
Kurtuluş Savaşı yıllarında eşi Rifat Mevlan'ın Kürt bağımsızlık hareketine verdiği destek, ailenin hayatını tamamen değiştirdi. Eşinin Yüzellilikler listesine alınarak sürgün edilmesi üzerine Nuriye Ulviye, 1927 senesinde bu evlilişi sonlandırdı. İstanbul'da yaşam mücadelesini sürdürmek için bir kız öğrenci yurdu işletmeye başladı. Yurtta kalan tıp fakültesi öğrencisi Antakyalı Ali Muharrem Civelek ile tanışarak 1931 yılında hayatını birleştirdi. Bu evlilikten sonra İstanbul'dan ayrılarak eşinin memleketi olan Hatay'ın Kırıkhan ilçesine taşındılar. Yeni yaşamında sakin bir hayatı tercih eden yazar, 9 Nisan 1964 tarihinde Hatay Kırıkhan'da vefat etti. Cenazesi, büyük bir saygıyla Antakya Asri Mezarlığı'na defnedildi.
Vefatının ardından eşi Ali Muharrem Civelek, 1967 yılında onun anısını yaşatmak için Kırıkhan'da bir kütüphane kurdu. Binlerce kitaba ev sahipliği yapan bu kütüphane, bölgenin kültürel gelişimine katkı sağlamaya devam etmektedir. Adı Kırıkhan'da bir caddeye ve çeşmeye de verilerek ölümsüzleştirilmiştir. Ayrıca 1967 yılında mezarına Türk Kadınlar Konseyi tarafından anlamlı bir hatıra levhası asılmıştır.