Yeni cumhuriyetin kültürel inşasında hayati bir rol üstlenen Tahsin Demiray, 1903 yılında İstanbul'da dünyaya gözlerini açan, yayıncılık dünyasını derinden etkileyen ve siyaset sahnesinde de aktif roller üstlenen öncü bir aydındır. Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk büyük yayın teşebbüslerinden birini kurarak okuma yazma seferberliğine yön veren bu vizyoner şahsiyet, Harf Devrimi'nin hemen ardından yeni alfabeyi basma yetkisini alarak toplumsal dönüşüme öncülük etmiştir. Hayatını basın ve siyaset ekseninde şekillendiren Demiray, 25 Haziran 1971'de doğduğu şehirde vefat edene kadar üretken kimliğinden asla ödün vermemiştir.
Eğitimden Cepheye ve Mürekkep Kokan İlk Yıllar
Gençlik yıllarında vatan sevgisiyle dolup taşan Demiray, 1919 senesinde Kadıköy Sultanisi'ndeki eğitimini tamamladıktan hemen sonra duraksamadan Millî Mücadele saflarına katıldı. Bağımsızlık mücadelesinin kazanılmasının ardından eğitim hayatına geri dönerek 1923 yılında İstanbul Muallim Mektebi'nden mezun oldu. Öğretmenlik mesleğine adım atarak Bolu Lisesi'nin ilk kısmında genç zihinleri aydınlatırken, diğer yandan da Darülfünun Fen Fakültesi'nde yükseköğrenime başladı. Ancak içindeki yayıncılık tutkusu o kadar güçlüydü ki üniversite eğitimini ikinci sınıfta yarıda bırakarak tüm enerjisini basın dünyasına aktarmaya karar verdi. Nitekim öğretmenlik yaptığı dönemde çıkardığı Yeni Yol ve Resimli Mecmua dergileri, onun yayıncılık alanındaki parlak geleceğinin ilk habercileriydi.
Türkiye Yayınevi ve Çocuk Dergiciliğinde Çığır Açan Adımlar
Yayıncılık dünyasına kurumsal bir kimlikle adım atmak isteyen müteşebbis, 1925 yılında Türkiye Yayınevi'ni kurarak Türk yayıncılık tarihinin en önemli kilometre taşlarından birini döşedi. Özellikle 1928'deki Harf Devrimi sonrasında büyük bir sorumluluk alarak yeni Latin harfleriyle basılacak ilk resmi 'Alfabe'yi yayımlama imtiyazını üstlendi. Bu gelişme, onu genç cumhuriyetin eğitim seferberliğinde en ön saflara yerleştirdi. Ülkede çocuk dergiciliğinin gelişmesinde de son derece kritik bir rol üstlenen Demiray, adeta bir neslin zihinsel gelişimini şekillendirdi. Çocuk edebiyatına büyük önem veriyordu. Bu dönemde onun öncülüğünde neşredilen ve çocukların dünyasına ışık tutan süreli yayınlardan bazıları şunlardır:
- Yavrutürk (1936) ve aynı yıl basılan Ateş
- Cumhuriyet Çocuğu (1938) ile popüler Binbir Roman (1939)
- Büyük kitlelere ulaşan Çocuk Haftası (1942) ve sinema-kültür dergisi Yıldız
- İlerleyen yıllarda okuyucuyla buluşan Büyük Ateş (1960) ile Altın Işık (1965)
Demiray, yalnızca dergilerle sınırlı kalmayıp Türk kültür hayatına yön veren devasa eserlerin basımını da üstlendi. Nihal Atsız ve Abdullah Ziya Kozanoğlu gibi isimlerin tarihi romanlarını basarak tarih bilincinin yaygınlaşmasını sağladı. Ayrıca Kâzım Karabekir'in tarihe ışık tutan 'İstiklal Harbimiz' adlı anı kitabını ve İsmail Hami Danişmend'in başvuru kaynağı niteliğindeki 'Osmanlı Tarihi Kronolojisi'ni de okurlarla buluşturdu. Sadece yayıncı olarak kalmayan aydın, kendisi de Türk Kurtuluş Savaşı ve çeşitli toplumsal meseleler hakkında kaleme aldığı özgün kitaplarla literatüre katkıda bulundu.
Türkçü Kimliğiyle Aktif Siyaset Yılları
Hayatının her anında benimsediği Türkçü dünya görüşünü siyaset alanına da taşımak isteyen Demiray, 1950 yılından sonra aktif siyasette boy göstermeye başladı. Siyasette oldukça aktif bir figürdü. Demokrat Parti'den (DP) ayrılan bir grup aydınla el ele vererek Türkiye Köylü Partisi'nin kurucuları arasında yer aldı ve bu partinin genel sekreterliği ile genel başkanlığı görevlerini yürüttü. Siyasi arayışlarını daha sonra sırasıyla Millet Partisi ve Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi bünyesinde sürdürdü. 27 Mayıs Darbesi sonrasında ülkenin yeniden demokratikleşme sürecinde rol oynayarak Adalet Partisi'nin (AP) kurucu kadrosunda kendine yer buldu. Bu partiden XII. dönem İstanbul Milletvekili seçilerek meclise giren siyasetçi, yasama dönemi bitmeden milletvekilliğinden istifa ederek bir müddet yurt dışında yaşadı. Türkiye'ye döndükten sonra sakin bir yaşam tercih eden Demiray, 25 Haziran 1971'de yaşama gözlerini yumdu. Naaşı Aşiyan Mezarlığı'nda toprağa verildi.