1903 yılında Rus İmparatorluğu'na bağlı Şuşa kentinde dünyaya gözlerini açan Süreyya Ağaoğlu, Türkiye'nin ilk kadın avukatı ve öncü kadın hakları savunucusu olarak Türk hukuk tarihine adını altın harflerle yazdırmıştır. Darülfünun Hukuk Fakültesi'ne kaydolan ilk kız öğrenci unvanıyla kadınların adalet mekanizmasında yer almasının yolunu açan Ağaoğlu, 29 Aralık 1989'da İstanbul'da vefat edene dek adalet arayışını ve entelektüel çalışmalarını sürdürmüştür. Hem Azerbaycan hem de Türk kimliğini gururla taşıyan bu değerli şahsiyet, ömrünü kadınların toplumsal eşitliği ve çocukların korunması gibi ulvi amaçlara adamıştır.
Hukuk Eğitiminde Öncü Bir Mücadele
Aile, 1910 yılında Osmanlı topraklarına göç etti. Babası meşhur düşünür Ahmet Ağaoğlu, annesi Sitare Hanım'dır. Beş çocuklu bu geniş ailenin en büyük evladı olan Süreyya Hanım, entelektüel bir iklimde büyümüştür. Kardeşleri Tezer Taşkıran milletvekilliği ve eğitimcilik, Samet Ağaoğlu siyasetçilik ve yazarlık, Abdurrahman Ağaoğlu mühendislik, Gültekin Ağaoğlu ise tüp doktorluğu yaparak topluma hizmet etmişlerdir. Gençlik yılları Türk Ocağı aydınları ve Mustafa Kemal Paşa'nın yakın dostları arasında geçen Ağaoğlu, 1920 yılında İstanbul Kız Lisesi'nden başarıyla mezun olmuştur. Bir yıl sonra hukuk eğitimi alma kararı vererek Darülfünun'a başvurmuştur. Bu yükseköğrenim kurumu o dönem kadınlara kapalıydı. Genç Süreyya, beraberinde Melda ve Bedia adındaki iki cesur kız arkadaşını da getirerek fakültenin kadın öğrencilere açılmasında öncülük etmiştir.
Adalet Kürsüsünde Bir Ömür ve İlk Kadın Avukat Unvanı
1925 yılında Hukuk Fakültesi'nden başarıyla mezun olan Süreyya Ağaoğlu, kariyer basamaklarını hızla tırmanmaya başlamıştır. İlk olarak Ankara'da Şurayı Devlet Tanzimat Dairesi bünyesinde görev almıştır. Tarihler 5 Aralık 1927'yi gösterdiğinde Ankara Barosu'na kaydını yaptırmıştır. Hemen ertesi yıl, 1928'de serbest avukatlık ruhsatını elde ederek resmen 'Türkiye'nin ilk kadın avukatı' unvanına kavuşmuştur. Uzun yıllar sürdüreceği bu mesleğe Ankara'da adım atan Ağaoğlu, 1936 senesinde nakil yoluyla İstanbul Barosu'na geçiş yapmıştır. Yabancı dillere olan yüksek hakimiyeti sayesinde uluslararası alanda da adından sıkça söz ettirmiştir. Çok iyi derecede İngilizce ve Fransızca konuşan ünlü hukukçu, küresel konferanslarda ülkemizi başarıyla temsil etmiştir. 1946 yılında gerçekleştirdiği büyük girişimler neticesinde İstanbul Barosu'nun Beynelmilel Barolar Birliği'ne dahil olmasını sağlamıştır. Bu saygın birliğin 1946 ile 1960 yılları arasında yönetim kurulundaki tek kadın üye olarak görev yapmıştır.
Sivil Toplum Çalışmaları, Siyaset ve Kültürel Mirası
Süreyya Ağaoğlu, sadece duruşma salonlarında değil, sosyal sorumluluk projelerinde ve sivil toplum örgütlerinde de etkin roller üstlenmiştir. 1948 yılında kimsesiz veya yardıma muhtaç çocuklar için Çocuk Dostları Derneği'ni hayata geçirmiştir. Bunun yanı sıra Türk Hukukçu Kadınlar Derneği, Üniversiteli Kadınlar Derneği, Hür Fikirleri Yayma Derneği, Soroptimistler İstanbul Kulübü ve Türk Amerikan Üniversiteliler Derneği gibi kıymetli sivil toplum kuruluşlarının kuruluş aşamalarında aktif rol oynamıştır. Uluslararası düzeyde de etkinliğini sürdüren Ağaoğlu, 1952 yılında Milletlerarası Kadın Hukukçular Birliği'ne üye olmuş, 1960'ta ise bu birliğin Birleşmiş Milletler Cenevre Teşkilatı temsilciliğine seçilmiştir. 1980-1982 yılları arasında Hukukçu Kadınlar Federasyonu ikinci başkanlığını yürüterek küresel ölçekte kadın hakları savunuculuğunu sürdürmüştür. 1960 askeri müdahalesinin ardından Yassıada Mahkemeleri'nde yargılanan kardeşi Samet Ağaoğlu'nun savunmasını bizzat üstlenerek kardeşine hukuki destek vermiştir. Siyasi hayata da adım atan Ağaoğlu, Ekrem Alican'ın liderliğindeki Yeni Türkiye Partisi'ne katılmış ve partinin İstanbul il başkanlığı görevini yürütmüştür. Hukukçu kimliğinin yanı sıra kaleme aldığı kitaplar ve makalelerle de entelektüel dünyaya katkı sunmuştur. Yaşamı boyunca adalet, eşitlik ve insan hakları için mücadele veren öncü hukukçu, ardında silinmez bir İz bırakmıştır.
Ünlü yazarın yayımlanmış başlıca eserleri şunlardır:
- Londra'da Gördüklerim
- Bir Hayat Böyle Geçti
- Çeşitli akademik ve hukuki makaleler