Türk edebiyatının öncü ve üretken kalemlerinden biri olan Hatice Suat Derviş, gazetecilik ve yazarlık alanındaki çalışmalarıyla adını tarihe yazdırmıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinden başlayarak basın dünyasında muhabirlik ve editörlük yapan yazar, 23 Temmuz 1972 tarihinde İstanbul'da yaşamını yitirmiştir. Varlıklı bir ailede büyüyen ve genç yaşlardan itibaren yazın hayatına yönelen sanatçı, hem ilk kadın Avrupa muhabiri hem de ülkenin ilk basın sendikasının kurucu başkanı olarak çok yönlü bir mücadele yürütmüştür. Toplumcu gerçekçi anlayışın güçlü bir temsilcisi olan Derviş, edebiyat dünyasında kadın hakları ve demokrasi savunuculuğuyla da derin izler bırakmıştır.
Saray Çevresinden Edebiyat Dünyasına Uzanan İlk Yıllar
İstanbul'un Moda semtinde dünyaya gelen yazarın doğum yılı resmi kayıtlarda 1903 görünse de kendisi 1905 yılında doğmuştur. Ailesi ona Hatice Suat ismini vermıştir. Ancak Suat bir erkek ismi olduğu gerekçesiyle resmi kayıtlara Hatice Saadet ismiyle kaydedilmiştir. Darülfünun kurucularından Macar asıllı kimyager Müşir Derviş Paşa'nın oğlu olan tıp profesörü İsmail Derviş Bey ile Abdülmecid'in mabeyncilerinden Kamil Bey'in kızı Hesna Hanım'ın evliliğinden dünyaya gelmiştir. Sanatçı, Telefon İdaresi'nde çalışmaya başlayan ilk kadınlardan olan Hamiyet Hanım'ın da kardeşidir. Dedesi Kamil Bey'in ısrarıyla okula gitmek yerine evde özel eğitim gören Derviş, ablasıyla birlikte çok iyi derecede Fransızca ve Almanca dillerini öğrenmiştir. Evdeki özel derslerin ardından eğitimine Kadıköy Numune Rüştiyesi'nde ve Darülfünun'da devam ederek bilgi birikimini artırmıştır. Çocukluk yıllarından itibaren edebiyata ilgi duyan yazarın Hezeyan başlıklı ilk mensur şiiri 1918 yılında yayımlanmıştır. Bu şiiri Alemdar gazetesine Nazım Hikmet ulaştırmıştır. Genç yazarı edebiyat dünyasına tanıtan usta isim Mehmet Rauf, onu hassas ruhlu ve olgun bir yazarın habercisi olarak nitelendirmiştir. Çocukluk arkadaşı olan şair Nazım Hikmet'in 1920'de kaleme aldığı Gölgesi adlı şiirini Suat Derviş'e ithaf ettiği bilinmektedir.
Edebiyatta Kadının Sesi ve Basın Hayatındaki İlkler
Sanatçının 1921 yılında basılan ilk romanı Kara Kitap, edebiyat çevrelerinde büyük bir şaşkınlık ve merakla karşılanmıştır. Yazar bu çalışmasında, ölüme mahkum edilen güzel ve duyarlı bir genç kızın son anına kadarki yaşama tutkusunu yansıtmıştır. Bu başarılı başlangıcı diğer eserleri izlemiştir. Romanlarında İstanbul'un seçkin çevrelerinin yaşamından kesitler sunarken kadınların özgürlük mücadelelerini ele almıştır. Yazarın kaleme aldığı bazı önemli eserler şunlardır:
- Kara Kitap (1921)
- Hiç Biri (1923)
- Ne Ses Ne bir Nefes (1923)
- Bir Buhran Gecesi (1924)
- Fatma'nın Günahı (1924)
- Gönül Gibi (1928)
- Emine (1931)
Bu romanlar arasında yer alan Ne Ses Ne bir Nefes, Ahmet Haşim ve Mehmet Rauf'tan büyük övgüler almıştır. 1931 yılında yayımlanan Emine ise yazarın yeni Latin harfleriyle basılan ilk romanı olma özelliğini taşımaktadır. Sanatçının öyküleri 1925'te Almancaya çevrilmiştir.
Toplumcu Gerçekçilik, Aktivizm ve Unutulmaz Mirası
Basın hayatına Osmanlı döneminde adım atan Derviş; muhabirlik, köşe yazarlığı ve editörlük gibi pek çok farklı görev üstlenmiştir. Türkiye'den Avrupa'ya muhabir olarak giden ilk kadın gazeteci unvanını elde ederek basın tarihinde çığır açmıştır. Ülkenin ilk basın sendikasının beş kurucusundan biri olmuş ve bu sendikanın ilk başkanı olarak görev yapmıştır. Aktivist kimliğiyle de öne çıkan yazar, kadın hakları ve demokrasi mücadelesi doğrultusunda Devrimci Kadınlar Birliği'ni kurmuştur. Edebi üretkenliğiyle dikkat çeken sanatçının otuza yakın romanı ile çok sayıda hikâye, makale, eleştiri ve çevirisi bulunmaktadır. Toplumcu gerçekçilik akımıyla birlikte anılmaktadır. Fosforlu Cevriye ve Ankara Mahpusu gibi başyapıtları, Türk edebiyatında eserleri yabancı dillere çevrilen ilk örnekler arasında yer alır.