Şirin Tekeli, Türkiye'de ikinci dalga kadın hareketinin filizlenmesinde öncü rol oynamış, hayatını kadın hakları savunuculuğuna adamış seçkin bir akademisyen, feminist yazar ve aktivisttir. 28 Şubat 1944 tarihinde Ankara'da dünyaya gelen Tekeli, özellikle kadınların siyasi mekanizmalarda ve karar alma süreçlerinde daha fazla temsil edilmesi adına yoğun faaliyetler yürütmüştür. Hem telif eserleri hem de Fransızca ve İngilizceden gerçekleştirdiği nitelikli çeviriler sayesinde Türkçe feminist literatüre yön vermiştir. Felsefe eğitimine gönül vermiş iki öğretmenin tek çocuğu olarak büyüyen Tekeli'nin annesi, İstanbul Üniversitesi mezunu olan ve otuz yılı aşkın süre liselerde felsefe öğretmenliği yapan feminist Hayrünisa Köni'dir. Babası Yunus Kazım Köni de önemli bir bürokrattı. Kendisi İlköğretim Genel Müdürlüğü görevinde bulunmuştu. Çocukluk ve gençlik yıllarında felsefe ve edebiyata ilgi duyan yazar, lise öğrenimini Ankara Kız Lisesi'nin fen bölümünde tamamlamıştır. Buradan 1961 yılında mezun olmasının ardından devlet bursunu kazanarak Paris'e gitmiş, orada dil öğrendikten sonra 1962'de hukuk tahsiline başlamıştır. Ancak o dönem Fransa'daki hareketli siyasi ortam, sokak çatışmaları ve aradığı akademik derinliği hukukta bulamaması sebebiyle Paris'i geride bırakarak İsviçre'ye yönelmiştir. Lozan Üniversitesi'nde Sosyal ve Siyasal Bilimler okumuştur. Buradan 1967 yılında mezun olarak İstanbul'a döndü.
Akademik Yılları ve Siyaset Bilimi Çalışmaları
Aynı yıl İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Siyaset Bilimi Kürsüsü bünyesine katılan Şirin Tekeli, öğrencilik yıllarından tanıdığı Ahmet Tekeli ile evlenmiştir. Akademik kariyerini emin adımlarla sürdüren yazar, 1973 senesinde David Easton'ın geliştirdiği Sistem Teorisi odağında hazırladığı doktora çalışmasını başarıyla tamamlamıştır. Bu tez kadınların siyasete katılımını inceliyordu. Doçentlik unvanını aldıktan sonra yönünü seçim araştırmalarına çeviren Tekeli, Fransız hükûmetinden aldığı bir burs sayesinde Fransa Ulusal Bilimsel Araştırma Merkezi'nde (CNRS) haritalama tekniği üzerinde uzmanlaşmıştır. Bu prestijli kurumdaki araştırmaları esnasında Türkiye'nin geçmiş seçim sonuçlarına ait verileri bilgisayar ortamına aktarmış, aynı zamanda Jean Ranger ve araştırma ekibiyle birlikte şehirlerde seçim sosyolojisini inceleyen kapsamlı çalışmalar yapmıştır. Elde ettiği birikimleri 1980-1981 eğitim döneminde İstanbul ölçeğine uyarlayarak üniversitede nitelikli bir siyaset sosyolojisi semineri düzenlemiştir.
12 Eylül Dönemi ve Akademiden İstifa Kararı
12 Eylül askeri darbesinin ardından kurulan Yükseköğretim Kurulu (YÖK), üniversiteler üzerinde baskıcı bir yönetim kurmuştur. Şirin Tekeli, YÖK'ün hayata geçirdiği şu uygulamaları protesto etmiştir:
- Sosyal bilimlerdeki düşünce ve araştırma hürriyetinin kısıtlanması
- Üniversitelerde ordu yapılanmasına benzer dikey bir hiyerarşi oluşturulması
- Bilimsel üretim yerine resmi devlet ideolojisinin dikte edilmesi
- Öğrenciler ile akademisyenlerin siyaset dışı bırakılmaya çalışılması
Bu baskıcı tutum karşısında sessiz kalmayan Tekeli, 1981 yılında üniversitedeki görevinden istifa etmiştir. Akademik kariyerini bu şekilde sonlandıran Tekeli, bu dönemeçten sonra bağımsız bir yazar, redaktör ve çevirmen olarak fikri çalışmalarına devam etmiştir. Kadın odaklı yeni araştırmalar yürüttü.
Feminist Hareketin Öncülüğü ve Çeviri Faaliyetleri
Üniversiteden ayrılışının ardından feminist harekete daha aktif katılan Şirin Tekeli, 1981'de Yazarlar Kooperatifi (YAZKO) tarafından feminist literatürü Türkçeye kazandırmak üzere kurulan çeviri grubuna davet edilmiştir. Bu oluşum, katılımcılara bilinç yükseltme gruplarını deneyimleme şansı sunmanın yanı sıra feminizmin kavramsal terminolojisinin Türkçede yerleşmesinde hayati bir köprü görevi görmüştür. Tekeli'nin daha önce hazırladığı doçentlik çalışması, 1982 yılında "Kadınlar ve Siyasal-Toplumsal Hayat" başlığı altında kitaplaştırılmıştır. Söz konusu eser, Türkiye'de kadınların politik ve toplumsal mekanizmalarda marjinalleşmesi konusunu ele alan Türkçe kaleme alınmış ilk kitap olma özelliğine sahiptir. Yaşamının son yıllarını Bodrum'da geçiren ve burada 13 Haziran 2017'de vefat eden Tekeli, geride bıraktığı zengin mirasla Türkiye'deki kadın mücadelesinin en önemli figürlerinden biri olarak anılmaktadır.