Türkiye'de basın tarihinin ve geleneksel sahne sanatlarının izini süren öncü araştırmacı Selim Nüzhet Gerçek, 1891 yılında İstanbul'un tarihi semti Rumelihisarı'nda dünyaya geldi. Ülkemizde bibliyografya çalışmalarının kurucusu olarak kabul edilen entelektüel yazar; gazetecilikten matbaacılığa, tiyatro araştırmacılığından çevirmenliğe kadar uzanan geniş bir alanda kalıcı izler bıraktı. Basma Yazı ve Resimleri Derleme Müdürlüğü bünyesinde üstlendiği kritik görevlerle kültür dünyamıza yön veren Gerçek, Türk tiyatrosunun ve matbuatının geçmişine dair ilk bilimsel incelemeleri gerçekleştiren isim olarak tarihe geçti. 1945 yılında Cağaloğlu'nda hayata gözlerini yuman bu kıymetli aydın, ardında devasa bir arşiv ve rehber niteliğinde eserler bıraktı.
Köklü Bir Aile ve İsviçre Yılları
Selim Nüzhet Gerçek, entelektüel birikimini ve edebiyata olan tutkusunu büyük oranda aile mirasına borçludur. Babası Mahmud Celâleddin Bey, II. Abdülhamid döneminde çıkardığı Hazîne-i Evrâk, İnsâniyet ve Cerîde gibi mecmualarla Osmanlı basın hayatına yön veren önemli bir şahsiyetti. Annesi Emine Neyyir Hanım ise Belgrad Muhafızı Selim Paşa'nın torunu olup, soyu Tepedelenli Ali Paşa'ya kadar uzanıyordu. Edebiyat dünyasının yakından tanıdığı ve Cumhuriyet döneminin önde gelen romancısı olarak bilinen Abdülhak Şinasi Hisar'ın da öz ağabeyi olan Selim Nüzhet, çocukluk ve gençlik yıllarını bu kültür dolu seçkin çevrede geçirdi.
Eğitim hayatına Rumelihisarı Gaziosmanpaşa İbtidâî Mektebi'nde başlayan genç Selim Nüzhet, daha sonra dönemin en prestijli okullarından Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi'ne girdi. Buranın Türkçe bölümünü 1910'da bitirdi. Ardından yükseköğrenim için İsviçre'ye gitti. Cenevre Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'ndeki eğitimini ise 1914 yılında başarıyla tamamladı. Ancak tam da bu sırada patlak veren Birinci Dünya Savaşı, onun vatanına dönmesini uzun yıllar engelledi. Savaş koşulları sebebiyle 1921 yılına kadar İsviçre'de kalmak zorunda kalan yazar, bu zorlu süreci son derece verimli geçirdi. Fransa, İngiltere ve İtalya gibi çeşitli Avrupa ülkelerinden sınır dışı edilerek İsviçre'ye gelen ve Cenevre, Lozan ile Neuchâtel gibi kentlerde toplanan Türklerle yakından ilgilenerek onlara destek oldu. Bu esnada Avrupa'daki tiyatro ve edebiyat çevreleriyle de sıkı bağlar kurarak vizyonunu genişletti.
Basın Hayatından Eğitimciliğe Uzanan Yol
Yurda döndüğü 1921 yılından itibaren Türk basınına hizmet etmeye başlayan Selim Nüzhet Gerçek, Yarın mecmuasında ve İleri gazetesinde kaleme aldığı yazılarla adını duyurdu. Sahne sanatı onun için bir tutkuydu. Yazar, 1923 yılında kısa bir süre de olsa Dârülbedâyi'de tarihi oyunları sahneye koyma görevini üstlendi. Cumhuriyet'in ilan edilmesinin ardından gazetecilik mesleğine veda eden Gerçek, bilgi birikimini genç nesillere aktarmak amacıyla öğretmenliğe yöneldi. Saygın eğitim kurumlarından Robert College bünyesinde tam on yıl boyunca Türkçe ve tarih öğretmenliği yaptı.
Öğretmenlik yaptığı bu verimli dönemde boş durmayan yazar, bir yandan da Türk el sanatları, tiyatro tarihi ve matbaacılık üzerine kapsamlı araştırmalar yürüttü. Ayrıca çalışmalarını dönemin prestijli dergi ve gazetelerinde düzenli olarak yayımladı. Geleneksel sanatlarımıza duyduğu bu ilgi, onun ilerleyen yıllarda ortaya koyacağı anıtsal eserlerin de temelini oluşturdu.
Matbaa Tarihine Işık Tutan Çalışmalar
Selim Nüzhet Gerçek, Türkiye'de matbaacılığın ve gazeteciliğin geçmişini belgeleyen ilk bilimsel çalışmalara imza atarak adını tarihe altın harflerle yazdırdı. Türk matbaacılığının kuruluşunun 200. yıl dönümü olan 1928'de, Tanzimat dönemine kadar kurulan tüm basımevlerini kapsayan muazzam bir sergi açtı. Bu önemli organizasyonun ardından kaleme aldığı Türk Matbaacılığı 200. Sene-i Devriyesi Münasebetiyle adlı eseri, alanındaki ilk kaynak kitap oldu. Bu kıymetli araştırma, 1938 yılında güncellenmiş ikinci baskısıyla okurlarla buluştu.
Tarihsel belgeleme tutkusunu gazetecilik alanına da taşıyan Gerçek, 1931 yılında Takvim-i Vekayi'nin yayın hayatına başlamasının 100. yılı vesilesiyle özel bir sergi daha düzenledi. Galatasaray Lisesi çatısı altında açılan bu sergide, kendi şahsi koleksiyonundan seçtiği, ilk 50 yıla ait tüm gazeteleri ve sonraki döneme ait basımları sergiledi. Sergiyle eş zamanlı olarak yayımladığı Türk Gazeteciliği 1831-1931 adlı eseri, Türk basın tarihi araştırmacıları için vazgeçilmez bir başvuru kaynağı haline geldi.
Araştırmacının Türk kültür tarihine kazandırdığı ve kendi alanlarında öncü niteliği taşıyan başlıca eserler şunlardır:
- Türk Temaşası (1930): Geleneksel Türk tiyatrosunu tanıtan ilk kapsamlı çalışmalardan biridir.
- Türk Matbaacılığı 200. Sene-i Devriyesi Münasebetiyle (1928): Ülkemizde matbaacılık tarihine ilişkin kaleme alınan ilk eserdir.
- Türk Gazeteciliği 1831-1931 (1931): Türk basın tarihinin ilk yüz yılını belgeleyen kılavuz niteliğindeki çalışmadır.
Yaşamı boyunca kültür hayatımızın gelişimine katkıda bulunan Selim Nüzhet Gerçek, her çalışmasında geçmişin mirasını geleceğe taşıyan bir kültür köprüsü görevi üstlendi.