Samed Behrengi, 24 Haziran 1939’da İran’ın Tebriz kentinde dünyaya gelmiş; Azeri kökenli İranlı bir yazar ve ilkokul öğretmenidir. Çocuklara yönelik kaleme aldığı masallar ve derlediği halk öyküleriyle kısa ömürüne sığmayacak kadar geniş bir edebi miras bıraktı. Hem Azerce hem de Farsça yazan Behrengi, çocuk edebiyatını toplumsal eleştirinin bir aracına dönüştürdüğü için dönemin resmî görüşüyle sık sık çatıştı. 31 Ağustos 1967’de Aras Nehri’nde yaşan bir kaza sonucu 28 yaşında hayatını kaybetti.
Eğitim Hayatı ve Öğretmenlik Yılları
Behrengi ilkokulı tamamlar tamamlamaz Debiristân-i Terbiyet ve Dânişşerâ-yi âli adlı öğretmen okullarında eğitimini sürdürdü. Tebriz Öğretmen Okulu’nu 1957’de bitiren genç yazar, mezun olur olmaz Azerbaycan köylerine dağıldı. Yaklaşık on yıl boyunca Mamkan, Gogan ve Ahircan gibi ócra köyleri dolaşarak ilkokullarda ders verdi. Bu süreçte, öğrencilerinin konuştuğu dili ve yaşadığı dünyayı derinlemesine tanıdı; Azerbaycan halk edebiyatının sözlü miraslarını kaydederek gelecek kuşaklara taşımaya başladı. Öğretmenlik görevinin yanı sıra gece derslerini izleyerek İngiliz Dili ve Edebiyatı alanında da kendini geliştirdi.
Edebi Kişiliği ve Toplumsal Eleştirisi
Behrengi’nin kalemine göre çocuk masalları salt eğlence değerliydi; aynı zamanda toplumsal eşitsizliği ve adaletsizliği sorgulaymanın bir yoluydu. Bu yaklaşım, onu Muhammed Rıza Şah Pehlevi iktidarıyla kaçınılmaz bir çatışmaya sürükledi. Elemanlarının odak noktası haline gelen Behrengi, dergilerle gazetelerde S. Garanguş, Çingiz, Merâtî, Bâbek, Behreng, Adıbatmış, Daryûş, Nevvâb Merâgî, S. Adam, Solma gibi pek çok takma ad kullandı. “Adine” adlı haftalık gazeteyi çıkarmaya girişti; ancak dönemin baskıcı koşulları bu girişimi kısa sürede söndürdü.
Yazarlık sürecinde Azerbaycan halk folkloru üzerine derleme çalışmalarını da hevesle sürdürdü. Dilden dile dolaşan öyküleri yeniden kaleme alarak hem Azeri Türkçesiyle hem Farsçayla yayımladı. Bunlara ek olarak İran eğitim sisteminin sorunlarını inceleyen makaleler yazdı; çözüm önerileri üretti.
Başlıca Eserleri ve Mirası
Behrengi’nin dünya çapında tanınmasını sağlayan yapıtı, “Küçük Kara Balık” (Mâhî-yi siyâh-i kuçulu) adlı çocuk kitabıdır. Bu eser İtalya ve Çekoslovakya’da ödül aldı, onlarca dile çevrildi. “Bir Şeftali Bin Şeftali” ise ikinci önemli yapıtı olarak anılır. Eserlerinin büyük bölümü Türkiye Türkçesine de kazandırılmıştır. Diğer önemli kitapları şu şekilde sıralanabilir:
- Bir Vardı Bir Yoktu
- Yıldız ve Konuşan Bebek
- Ulduz ve Kargalar (Yıldız ile Kargalar)
- Sergožeşt-i dâne-yi berf (Kar Tanesinin Serüveni)
- Peşerek-i Lebûfurûş (Pancarcı Çocuk)
- Keçel-i Keftorbâz (Kel Güvercinci)
- Sevgi Masalı / Bir Aşk Masalı
- Kıssahâ-yi Behreng (Behreng Masalları)
- Efsanîhâ-yi Âzerbaycan (Azerbaycan masalları)
- Folklor u zebân-i Âzerbaycan (Azerbaycan Dili ve Folkloru)
Samed Behrengi, 31 Ağustos 1967’de Tebriz yakınlarındaki Aras Nehri’nde boğularak yaşamını yitirdi. Bazı çevrelere göre ise ólümü bir kaza değil, dönemin gizli polis örgütü SAVAK tarafından düzenlenen bir suikasttır; bu iddia hiçbir zaman resmîn kanıtlanamadı. Ne var ki eserleri, on yıllarca sonra bile okur bulmayı sürdürmektedir.