Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinden Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş harcına uzanan kritik eşikte, Birecik'ten Ankara'ya uzanan onurlu bir hizmet öyküsünün kahramanıdır Salih Hayali Yaşar. 1869 yılında Birecik'te dünyaya gözlerini açan bu değerli devlet adamı, medrese ve rüştiye eğitimlerinin kazandırdığı güçlü entelektüel birikimle vatanına hizmet etmiştir. Bölgesindeki eğitim hamlelerinden arkeolojik kazıların denetimine, yerel yönetim organlarından milli mücadelenin sivil direniş hatlarına kadar çok geniş bir alanda aktif sorumluluk üstlenmiştir. İşgal yıllarında memleketi Urfa'da bağımsızlık meşalesini yakan öncülerden biri olan Yaşar, ilk mecliste milletvekili sıfatıyla yeni devletin inşasında tarihi adımlar atmıştır. 22 Ocak 1922 tarihindeki vefatına kadar ömrünü milletinin bağımsızlık mücadelesine ve toplumsal kalkınmasına adamıştır. Onun mücadelesi asla unutulmayacaktır.
Eğitim Hayatı ve İlk Kamu Görevleri
Salih Hayali Yaşar, gençlik yıllarında döneminin en nitelikli eğitim kurumları olan rüştiye ve medrese sıralarından geçerek güçlü bir kültürel temel edinmiştir. Aldığı bu kapsamlı eğitimi, memleketi Birecik'te genç nesillerin yetişmesi için seferber eden aydın, Birecik Rüştiyesi Muallimliği görevini üstlenmiştir. Eğitim, onun en büyük davasıydı. Bu alandaki değerli tecrübesi, onu ilerleyen yıllarda ilk mektep müfettişliği makamına taşımıştır. Eğitim müfettişi olarak bölgedeki okulların kalitesini artırmak için çaba harcayan Yaşar, aynı zamanda tahrirat kâtipliği görevini yürüterek bürokratik mekanizmanın işleyişine yakından vakıf olmuştur. İdari yetenekleri ve titiz çalışma disiplini sayesinde, insanlık tarihi için büyük önem taşıyan Karkamış kazılarında hükümet komiseri sıfatıyla görevlendirilmiştir. Bu görev onun için bir dönüm noktasıydı. Tarihi mirasın korunması adına Karkamış bölgesinde yürütülen kazı çalışmalarında üstlendiği hükümet komiserliği görevi boyunca, eserlerin güvenliğinden ve kazı sürecinin yasal zemin çerçevesinde ilerlemesinden taviz vermeyerek örnek bir kamu denetimi modeli sergilemiştir.
Kamu hizmeti süresince üstlendiği bazı kritik vazifeler şunlardır:
- Birecik Rüştiyesi Muallimliği
- İlk Mektep Müfettişliği
- Tahrirat Kâtipliği
- Karkamış Kazıları Hükümet Komiserliği
Siyasi Mücadele ve Milli Direniş Yılları
Bölgesindeki toplumsal meselelere duyarsız kalmayan Salih Hayali Yaşar, Osmanlı'nın en çalkantılı döneminde İttihat ve Terakki Fırkası Bölge Müfettişliği vazifesini üstlenerek aktif siyasete adım atmıştır. Yerel halkın taleplerini ve bölgenin ihtiyaçlarını çok iyi analiz eden siyasetçi, Urfa İl Genel Meclisi bünyesinde yer almış, ardından Daimi Encümen Üyeliği gibi kritik yerel yönetim makamlarında halkına hizmet etmiştir. Mondros Mütarekesi sonrasında vatan topraklarının işgal edilmeye başlanmasıyla birlikte, Yaşar için çok daha çetin bir mücadele dönemi başlamıştır. Vatan savunması her şeyden önce geliyordu. Memleketi Birecik'in savunulması ve işgale karşı organize bir direniş gösterilmesi amacıyla Birecik Müdafaa-i Milliye Cemiyeti'nin kurucuları arasında yer almıştır. Cemiyetin başkanlığını da üstlenen Salih Hayali Yaşar, yerel direniş güçlerini tek bir çatı altında birleştirerek milli bir uyanış başlatmıştır. Bu teşkilatçı yapısı ve vatansever duruşu, onu ulusal çapta bir temsil makamına taşımıştır.
TBMM Kürsüsünden Ebediyete
Anadolu'da yanan bağımsızlık ateşinin merkezi olan Ankara'da açılan Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin birinci döneminde yer almak üzere seçilen Salih Hayali Yaşar, TBMM I. Dönem Şanlıurfa Milletvekili olarak meclise girmiştir. Milli irade onun en büyük gücüydü. İlk meclisin o zorlu koşullarında, yeni kurulacak devletin anayasal tabanını oluşturmak ve kurtuluş savaşını yönetmek için gecesini gündüzüne katmıştır. Yasama faaliyetlerinde bölgenin sesini Ankara'ya duyuran vatansever parlamenter, aldığı kararlarla bağımsızlık mücadelesinin en kritik hukuki temellerini atan kadronun bir parçası olmuştur. Hem yerel idarede hem de merkezi siyasette iz bırakan bir kariyere sahip olan Yaşar, aile yaşantısında da örnek bir şahsiyet olmuştur. Evli ve on çocuk babası olan Salih Hayali Yaşar, milli mücadelenin zaferle taçlanmasını göremeden, meclisteki görevi devam ederken 22 Ocak 1922 tarihinde vefat etmiştir. Geride büyük bir miras bıraktı. Onun vatan savunmasında üstlendiği roller ve ilk meclisteki kararlı duruşu, bugün de saygıyla anılmaktadır.