Rupen Manas, 19. yüzyıl Osmanlı dünyasında Avrupai tarzda padişah resimleri üreten ilk isimler arasında yer alan önemli bir Ermeni ressam ve diplomattır. Manas ailesine mensup olan bu değerli sanatçı, Sultan II. Mahmud dönemi ve sonrasında Paris ile Milano'da diplomatik görevlerde bulunurken sarayın siparişleri doğrultusunda nitelikli eserler ortaya koymuştur. Doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte araştırmacı Kevork Pamukciyan'ın öngörülerine göre 1810 ile 1815 yılları arasında dünyaya gözlerini açmıştır. Zenop Manas'ın en büyük oğlu olan Rupen Manas, Osmanlı'da Batılı tarzda resim sanatının yaygınlaşmasında öncü bir rol üstlenmiştir.
Paris Yılları ve Sanat Eğitimi
Genç ressamın eğitim amacıyla Avrupa'ya gönderilmesi süreci, o dönemin şartları gereği diplomatik görevler vasıtasıyla gerçekleşmiştir. Bazı çalışmalarda sanatçının doğrudan padişah tarafından resim eğitimi için gönderildiği bilgisi belgesiz olarak aktırılsa da, arşiv vesikaları bu sürecin arka planını aydınlatmaktadır. Tanzimat öncesinde gayrimüslim tebaanın mühendislik, tıp veya sanat eğitimi için doğrudan Avrupa merkezlerine gönderilmesi mümkün değildi. Bu nedenle Sultan II. Mahmud, Rupen Manas'ın resim tahsili alabilmesi için onu Paris Elçiliği bünyesinde görevlendirmiştir. Sanatçı, 1834 yılından itibaren bu elçilikte Süleyman Paşa'nın tercümanı olarak çalışmaya başlamıştır. Yabancı dile hakimiyeti sayesinde görevinde başarı gösteren Manas, uzun yıllar boyunca Fransa'da ikamet etmiştir. Paris'teki varlığı sanatsal gelişimini doğrudan beslemiştir.
1846 yılındaki bir arşiv belgesine göre, istifa eden bir memurun yerine Paris elçiliğine yine kendisi önerilmiştir. Söz konusu belgede, Rupen Manas'ın dil bilgisi ve resim alanındaki yetkinliği sebebiyle bu pozisyon için en uygun aday olduğu belirtilmiştir. Atandığı takdirde resim eğitimini de Paris'te sürdürebileceği ifade edilmiştir. Sultan II. Mahmud'un sanata verdiği bu destek, sonraki yıllara ait resmi kayıtlarda da açıkça görülmektedir. Nitekim 1848 yılına ait bir belgede Rupen Manas, tercümanlık vazifesinin bittiğini bildirmiştir. Yağlıboya eğitimini tamamlamak üzere Paris'te bir sene daha kalmayı talep eden sanatçının bu isteği muhtemelen kabul görmüştür. Zira 1849 tarihli bir başka belgede, sanatçının Āstanbul'a dönüşü için harcırah ödemesi yapıldığı kayıt altına alınmıştır.
Diplomasi Kariyeri ve Saray Ressamlığı
Fransa'daki eğitimini tamamlayarak 1849 yılında yurda dönen sanatçı, ertesi yıl Tercüme Odası bünyesinde memur olarak çalışmaya başlamıştır. Buradaki görevini başarıyla sürdüren Rupen Manas, 1869 yılında Milano Osmanlı Konsolosluğu'na başkonsolos unvanıyla atanmıştır. Diplomatik kariyerinin yanı sıra resim çalışmalarına da aralıksız devam eden sanatçı, saraydan gelen siparişler doğrultusunda hem büyük boyutlu tuvaller hem de tasvir-i hümâyûn olarak bilinen küçük nişanlar resmetmiştir. O, Batılı tarzda portre geleneğinin saraydaki ilk uygulayıcılarından biridir.
Ressamın saray için ürettiği eserler genel olarak şu biçimlerde gruplandırılabilir:
- Devlet dairelerine asılmak üzere hazırlanan padişah portreleri
- Saraydan gelen siparişler doğrultusunda yapılan büyük boyutlu tuvaller
- Küçük madalyon portreler ve tasvir-i hümâyûn nişanları
Özellikle Sultan II. Mahmud'un devlet dairelerine asılması amacıyla hazırlanan portrelerinin Rupen Manas tarafından yapıldığına dair literatürde yer alan yaygın görüşler, onun saray nezdindeki itibarını ortaya koymaktadır. Bu üretken sanatçı, Osmanlı resim tarihinin önemli döneçlerinden birine de şahitlik etmiştir. Şeker Ahmed Paşa tarafından 1 Temmuz 1875 tarihinde Darülfünun çatısı altında gerçekleştirilen ve dönem için büyük önem taşıyan ünlü resim sergisinde de yer almıştır. Bu sergi, Rupen Manas'ın bilinen son etkinliği olmuş ve sanatçının bu tarihten sonra vefat ettiği tahmin edilmiştir.