Ruşen Eşref Ünaydın, 18 Mart 1892'de İstanbul'da dünyaya geldi. Asıl adı Mehmed Ruşen Eşref olan yazar, gazeteci, öğretmen ve diplomat kimliğiyle Türk kültür ve siyaset tarihinde iz bıraktı. Türk edebiyatına "edebi mülakat" türünü taşıyan Ünaydın, kaleme aldığı röportajlar ve anılarla hem edebiyat dünyasını hem de Millî Mücadele dönemini belgeleyen bir isim olarak tarihe geçti.
İlk Yıllar ve Eğitim
Babası aslen Sivaslı, askerî doktor Eşref Ruşen Bey; annesi Nimet Fıtnat Hanım'dır. Dört beş yaşındayken annesini veremden yitirdi. Babası ihtisas için Berlin'e gidince Ruşen Eşref, amcası Tevfik Paşa'nın himayesinde büyüdü. Galatasaray Sultanisi'ni 1911'de, Darülfünun Edebiyat Fakültesi'ni ise 1914'te tamamladı. Mezuniyetinin hemen ardından Askerî Baytar Mekteb-i Âlisi ve Darülmuallimini Âli'de Türkçe ve Fransızca öğretmenliğine başladı. 1911-1920 yılları arasında sürdürdüğü bu öğretmenlik döneminde çeşitli dergi ve gazetelere röportajlar ve gezi yazıları kaleme aldı.
1914'te Fransızcadan yaptığı çevirilerle yazı yaşamına adım atan Ünaydın; çocuk şiiri, deneme, mensur şiir ve hatırat gibi farklı türlerde 1959'a dek üretmeyi sürdürdü. Galatasaray Spor Kulübü'nün kurucu üyeleri arasında yer alması (12 numaralı üye) onun toplumsal bağlarını simgeler.
Gazetecilik ve Millî Mücadele
1918'de Vakit gazetesinin muhabiri sıfatıyla Güney Kafkasya barış görüşmeleri için Batum'a gitti; ardından Yenigün gazetesi adına üç aylık bir Kafkasya seyahatine çıktı. Aynı yıl yayımladığı "Diyorlar ki" adlı eser, Türk edebiyatının ünlü yazar ve şairleriyle gerçekleştirdiği röportajları bir araya getiriyordu. Yine 1918'de kaleme aldığı "Anafartalar Kumandanı Mustafa Kemal ile Mülâkat", Mustafa Kemal Atatürk'ü ilk kez geniş Türk ve dünya kamuoyuna tanıtan metin olması bakımından tarihsel bir değer taşır.
Millî Mücadele'nin başlarında, Ekim-Kasım 1919 arasında Tasvîr-i Efkâr muhabiri olarak Sivas ve çevre vilayetleri dolaştı. 21 Ocak 1921'de Ankara'ya geçerek mücadeleye fiilen dahil oldu; Anadolu Ajansı idare heyetine girdi ve Hâkimiyet-i Milliye gazetesinde yazmaya başladı. 13 Temmuz 1921'de Batı Cephesi'ne muhabir olarak yollandı. Lozan Antlaşması görüşmeleri sürecinde (Kasım 1922 – Temmuz 1923) matbuat müşavirliği görevini üstlendi.
Siyaset, Diplomasi ve Son Yıllar
Cumhuriyet döneminde Afyonkarahisar milletvekili olarak üç dönem TBMM'de (1923-1934) görev yaptı. Meclis bünyesinde Riyâset Divanı kâtipliği, Maarif Encümeni mazbata muharrirliği ve Hariciye Encümenliği gibi sorumluluklar üstlendi. Türk Dili Tetkik Cemiyeti'nin kuruluş çalışmalarına katılarak kurumun ilk Umumî Kâtipliği'ni yürüttü. 21 Ekim 1933 – 17 Mart 1934 tarihleri arasında Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği görevinde bulundu.
Diplomatik yaşamı boyunca Tiran, Atina, Budapeşte, Roma ve Londra büyükelçiliklerinde temsil görevleri üstlendi. 9 Eylül 1952'de emekliye ayrılan Ünaydın, 1934 Soyadı Kanunu'yla Ünaydın soyadını benimsedi.
Falih Rıfkı Atay'ın aktardığına göre Ruşen Eşref'in üç büyük tutkusu vardı: eşi Saliha Hanım, hocası Tevfik Fikret ve her şeyiyle Mustafa Kemal Atatürk. 21 Eylül 1959'da İstanbul'da 67 yaşında hayatını kaybetti; Âşiyan Mezarlığı'na defnedildi.
Başlıca Eserleri
- Diyorlar ki (1918) — edebi mülakat
- Anafartalar Kumandanı Mustafa Kemal ile Mülâkat (1918)
- İki Saltanat Arasında (1918)
- Tevfik Fikret: Hayatına Dair Hâtıralar (1919)
- Boğaziçi-Yakından (1938)
- Atatürk Tarih ve Dil Kurumları-Hatıralar (1954)
- Damla Damla (1928) — mensur şiir
- Beyaz Geceler (1934) — Dostoyevski'den çeviri